İnsanın Anlam Arayışı

Tren durur. İnsanlar nereye geldiklerini tam bilmeden aşağı indirilir. Bağırış, acele ve belirsizlik içinde aileler ayrılır. Frankl kamp deneyiminin ilk ruhsal dönemini şok olarak anlatır: Zihin olan biteni gerçek dışı bir sahne gibi algılar.

Yeni gelen insan, birkaç saat önce taşıdığı mesleğin, evin, eşyaların ve planların koruyucu duvar olmadığını görür. Üzerindeki kıyafet, saç ve adı bile sistemli biçimde hedef alınır. Amaç yalnız bedeni denetlemek değil, kişiyi kendine ait hikâyeden koparmaktır.

Şok bazen tuhaf bir umutla birlikte gelir. İnsan, son anda bir istisna olacağına veya yanlışlığın düzeltileceğine inanabilir. Zihin dayanılmaz bilgiyi bir anda almak yerine küçük parçalar hâlinde kabul eder. Bu, aptallık değil korunma biçimidir.

Frankl'ın anlattığı 'seçim' sahneleri, kamp sisteminin keyfî gücünü gösterir. Bir el hareketi ölüm ile geçici yaşamı ayırabilir. Mahkûmun karakteri değil, failin kurduğu mekanizma belirleyicidir.

Akılda kalan görüntü bavulunu tutan insan değildir; bavulun artık hiçbir şeyi koruyamadığını fark eden insandır. Eski hayatın eşyaları geride kalırken içeride hangi bağın tutulacağı sorusu başlar.

Bir insanın adı, başkalarının ona seslenme biçimidir. Kamp düzeni bu sesi kesip kişiyi değiştirilebilir bir birime dönüştürür. Saçın kesilmesi, eşyanın alınması, aynı kıyafet ve sürekli emir, 'senin özel hayatının önemi yok' mesajını tekrarlar.

Kimlik yalnız nüfus kâğıdı değildir. Sabah sevdiğiniz fincan, yaptığınız iş, sizi bekleyen kişi, kendi seçtiğiniz yürüyüş yolu kim olduğunuzu küçük küçük taşır. Bunlar yok edildiğinde benlik aynasız bir odada kalır.

Frankl mesleki geçmişini ve yazmak istediği kitabı içeride tutmaya çalışır. Bu, kampın onu doktor olarak tanıdığı anlamına gelmez. Dışarıdaki kimliğinin zihinsel izi, içeride kendine verdiği cevabın bir parçası olur.

Bazı mahkûmlar anılar, dua, şiir veya geleceğe dair görev aracılığıyla iç bağ kurmuştur; bazıları kuramamıştır. Hiçbiri ahlaki puan değildir. Aşırı açlık ve şiddet zihinsel alanı daraltır, insanı yalnız bir sonraki lokmaya kilitleyebilir.

Bu bölümün gündelik hayata düşen küçük gölgesi şudur: Birini yalnız işi, hastalığı veya dosya numarasıyla görmek de onun hikâyesini küçültür. Ölçek aynı değildir ama insanı etikete indirme mekanizması tanıdıktır.

İlk şokun ardından Frankl ikinci ruhsal dönemi duyarsızlaşma olarak tarif eder. İnsan her acıyı ilk günkü açıklıkla hissederse ayakta kalamayabilir. Zihin, yaranın üstünde kabuk oluşturur; korkunç görüntüler gündelik düzenin parçasıymış gibi görünmeye başlar.

Bu kayıtsızlık zalimlik ile aynı şey değildir. Bazen sinir sisteminin aşırı uyarılmaya karşı kalkanıdır. Açlık, soğuk ve dövülme arasında bütün dikkatin bir parça ekmeğe yönelmesi, kişinin ahlaki değerlerinin yok olduğu anlamına gelmez.

Yine de koruyucu kabuğun bedeli vardır. Başkasının acısına tepki vermek zorlaşabilir, insan kendi iç sesine yabancılaşabilir. Kamp, mahkûmları kaynak için birbirleriyle yarışmaya zorlayarak dayanışmayı da sistemli biçimde yaralar.

Frankl küçük farklılıklara dikkat eder: Birinin son parçasını paylaşması, diğerinin gücünü korumaya çalışması, kapo sistemindeki ayrıcalıklar. Bu davranışları yalnız 'iyi insan, kötü insan' diye açıklamak, zorlayıcı yapıyı görünmez kılar.

Gündelik hayatta tükenmiş bir bakım çalışanının soğuklaşması buna çok uzak bir benzetmeyle anlaşılabilir. İnsan bazen duygusuz olduğu için değil, çok fazla duyguya maruz kaldığı için kapanır.

Açlık uzun sürdüğünde hayatın bütün cümleleri yiyecek kelimesine doğru çekilir. Mahkûmlar tariflerden, eski sofralardan ve hayalî yemeklerden konuşabilir. Bu, yüzeysellik değil, bedenin acil ihtiyacının düşünce alanını işgal etmesidir.

Normal zamanda büyük görünen felsefi tartışmalar, soğukta saatlerce ayakta bekleyen insan için uzaklaşır. Frankl, yüksek ideallerden söz ederken bile bedenin gerçeğini saklamaz. Uykusuzluk, bitkinlik ve hastalık iradeyi daraltır.

Bir parça ekmeği hemen yemek mi, güne yaymak mı? Küçücük karar, denetimin neredeyse yok olduğu yerde kişiye geçici bir zaman duygusu verebilir. Sabahın parçası ile akşamın parçası arasında gelecek kurulmuş olur.

Buradan romantik bir yoksulluk övgüsü çıkarılamaz. Açlık insanı arındıran öğretmen değil, Nazi kamp sisteminin kullandığı işkence ve imha aracıdır. Anlam fikri, ekmek ihtiyacını geçersiz kılmaz.

Bölümün güçlü dersi, zihnin bedenden ayrı bir kahraman olmadığıdır. İnsan anlam arar ama önce suya, yemeğe, uykuya ve güvenliğe ihtiyaç duyan canlı bir bedendir.

Frankl'ın en çok hatırlanan fikri, dış koşulların korkunç biçimde daraldığı yerde bile insanın tutumuna ait küçük bir alan kalabileceğidir. Bu alan sınırsız değildir. Kapıyı açıp çıkmak, çalışmayı reddetmek veya şiddeti durdurmak mahkûmun elinde değildir.

Kalan alan bazen bir başkasına sert cevap vermemek, ekmeğin küçücük bir parçasını paylaşmak veya zihninde sevdiği kişiye dönmek kadar dardır. Büyük kahramanlık değil, insanlığın tamamen teslim edilmemesidir.

Bu fikir yanlış kullanılırsa mağdura yük bindirir: 'Demek ki doğru tutumu seçseydin acın azalırdı.' Frankl'ın düşüncesini etik biçimde okumak için imkân ile sorumluluğu ayırmak gerekir. Seçenek yoksa suç da kişiye ait değildir.

Günlük hayatta alan daha geniş olabilir. Değiştiremediğimiz bir hastalık sonucu ile doktor randevusuna hazırlanma biçimi aynı şey değildir. İş kaybını seçmeyiz; yardım istemeyi, günün küçük düzenini ve kiminle konuşacağımızı bazen seçebiliriz.

Küçük alanı bir oda gibi hayal edin. Duvarları biz kurmamış olabiliriz. Yine de içeride yüzümüzü hangi pencereye çevireceğimize dair bazen birkaç santimlik hareket kalır.

Frankl bazı anlarda zihninde gelecekte bir ders salonu kurar. Kendini yaşadıklarını anlatan bir konuşmacı olarak hayal eder. O anki çamur ve soğuk, bitmiş bir olayın incelendiği sahneye dönüşür. Acı kaybolmaz ama zaman içindeki yeri değişir.

Bu yöntemde gelecek, kaçış masalı değil bakış noktasıdır. Bugünkü ben, yarının gözünden görülür. 'Bu an sonsuza kadar sürmeyecek' düşüncesi, kamp gerçeği içinde kesin bir güvence değildir; yine de zihinsel mesafe yaratabilir.

Bir ameliyat öncesi korkan insanın, iyileştikten sonra bugünü anlatacağını hayal etmesi daha küçük ölçekte benzer bir araçtır. Zihin, yalnız içinde bulunduğu dakikaya hapsolmadığını hisseder.

Fakat gelecek tasarısı herkes için mümkün olmayabilir. Depresyon, travma ve ağır yoksunluk geleceği boşaltabilir. Böyle birine 'hayal et, geçer' demek yardım değil baskı olabilir. Bazen gelecek önce başka bir insanın desteğiyle ödünç alınır.

Akılda kalan görüntü, tel örgünün ötesinde kurulmuş hayalî bir kürsüdür. İnsan oraya fiziksel olarak ulaşmış değildir; fakat bugünkü acıyı tek zaman olmaktan çıkarır.

Zorla çalıştırılırken Frankl eşini düşünür. Onun hayatta olup olmadığını bilmez. Buna rağmen sevilen kişinin zihinsel varlığı, kampın el koyamadığı bir ilişki alanı oluşturur. Sevgi burada romantik mutluluk değil, ötekinin varlığını iç dünyada koruma biçimidir.

Bir insanı sevmek, yalnız yanında olduğu saatleri sevmek değildir. Onun bakışını, sesini ve dünyadaki benzersiz yerini taşımaktır. Frankl bu deneyimden, insanın başka birini dış özelliklerinin ötesinde görebildiği sonucunu çıkarır.

Bu düşünce yas yaşayan okura tanıdık gelebilir. Kaybedilen kişi fiziksel olarak dönmez; fakat kararların, alışkanlıkların ve hatıraların içinde ilişki biçim değiştirerek sürebilir. Bu süreklilik acıyı yok etmez.

Sevgiyi anlamın tek yolu saymak da doğru değildir. Eşi veya ailesi olmayan insan eksik değildir. Frankl'ın daha geniş yaklaşımında iş, yaratma, deneyim ve tutum da anlamın yollarıdır.

Bölümün unutulmaz görüntüsü, sert bir kış sabahında görünmeyen iki insanın konuşmasıdır. Dışarıdan yalnız bir mahkûm vardır; içeride ilişki hâlâ cümle kurmaktadır.

Korkunç bir ortamda küçük bir şaka nasıl mümkün olabilir? Frankl mizahı, insanın durumundan bir anlığına uzaklaşmasını sağlayan ruhsal silahlardan biri sayar. Şaka felaketi küçültmez; felaketin bütün zihni işgal etmesine kısa bir ara verir.

Bir gün batımı, uzaktaki dağ veya birkaç dakikalık müzik de aynı çatlağı açabilir. İnsan güzelliği fark ettiği için kamp daha az suç olmaz. Tam tersine, şiddet düzeninin tamamen yok edemediği algı gücü görünür olur.

Hastane koridorunda yakınını bekleyen iki kişinin küçük bir anıya gülmesi bazen dışarıdan uygunsuz görünebilir. Oysa gülme yasın inkârı değil, sinir sisteminin nefes alma biçimi olabilir. İnsan tek bir duygudan oluşmaz.

Burada 'olumlu düşünce' sloganı yoktur. Frankl neşeyi emirle üretmez. Küçük anlar kendiliğinden gelir ve kısa sürer. Onları değerli yapan, bütün karanlığı aydınlatmaları değil, karanlığın tek gerçek olmadığını göstermeleridir.

Akılda kalacak resim kalın beton duvar değil, içinden bir çizgi ışık geçen ince çatlak olsun. Mizah ve güzellik bazen yalnız o çizgidir.

Kamp kapıları açıldığında hikâyenin mutlu sonla bitmesi beklenir. Frankl üçüncü ruhsal dönemde bunun böyle olmadığını anlatır. İnsan özgür olduğunu bilir ama sevinci hissedemeyebilir. Uzun baskıdan sonra duyguların geri dönmesi zaman alır.

Dış dünya gerçek dışı görünebilir. Güzel bir manzara bile beklenen coşkuyu üretmez. Sinir sistemi yıllarca tehlikeye göre ayarlanmışsa güvenliğin haberini bir günde kabul etmez. Kurtuluş fiziksel bir olaydır; ruhsal uyum ayrı bir yolculuktur.

Üstelik eve dönmek, bekleyen hayatı bulmak anlamına gelmeyebilir. Sevilen kişiler öldürülmüş, ev alınmış, şehir değişmiştir. Hayatta kalma umudu gerçekleşirken o umudun bağlandığı dünya yok olmuş olabilir.

Frankl bazı kurtulanlarda acı çektikleri için başkasına zarar verme hakkı doğmuş gibi bir öfke görülebileceğini söyler. Travma davranışı açıklar ama her davranışı haklı çıkarmaz. Özgürlük, sorumluluğu yeniden kurmayı da gerektirir.

Bu bölüm bugünkü travma anlayışına açılan önemli kapıdır: Tehlikenin bitmesi, bedenin tehlike programını hemen kapatmaz. 'Artık iyisin' demek iyileşmeyi hızlandırmaz.

Kitabın ikinci kapısında kamp anlatısından terapi düşüncesine geçeriz. Frankl, insanı yalnız haz arayan veya güç isteyen bir varlık olarak görmez. Önemli güdülerden birinin, hayatında yerine getirilmesi gereken bir anlam bulmak olduğunu savunur.

Anlamı haritada kuzeyi gösteren ok gibi düşünün. Yol çamurlu olabilir, hava kötü olabilir, yürümek yine de zor olabilir. Ok mutluluk üretmez; hangi tarafa emek vereceğinizi gösterir. Bazen anlamlı hayat neşeli değil, ağırdır.

Logoterapist hazır bir anlam paketi satmaz. Kişinin kendi durumunda hangi görevin, ilişkinin veya tavrın çağırdığını görmesine yardım eder. 'Hayattan ne bekliyorum?' sorusu, 'Hayat şu anda benden ne bekliyor?' biçiminde ters çevrilir.

Bu yaklaşımın gücü sorumluluğu canlı tutmasıdır. Tehlikesi ise sosyal engelleri görmezden gelip her sorunu kişinin anlam eksikliğine bağlamaktır. İşsizlik yalnız tutum, şiddet yalnız bakış açısı değildir.

Dengeli okuma şunu söyler: Koşullar gerçektir; yine de koşulların içinde bazen yön seçme ihtiyacı kalır. Terapi bu iki gerçeği aynı anda taşımalıdır.

Hafta boyunca iş ve görevlerle koşan biri pazar sabahı boşluk hissedebilir. Yapılacaklar listesi sustuğunda 'Bütün bunları niçin yapıyorum?' sorusu yükselir. Frankl buna varoluş boşluğu der: İnsan davranışını yönlendiren anlamın belirsizleşmesi.

Geçmişte gelenekler ve topluluk kuralları birçok seçimi hazır veriyordu. Modern insan daha özgür olabilir ama yönü kendi kurmak zorundadır. Başkalarının yaptığını taklit etmek veya güçlü birinin istediğini yapmak, bu boşluğu geçici olarak örtebilir.

Boşluk her zaman klinik hastalık değildir. Bazen hayatın eski düzeninin artık yetmediğini bildiren işarettir. Çocuklar evden ayrıldığında, emeklilikte veya uzun kariyerin sonunda eski kimlik gevşer ve yeni soru açılır.

Tüketim bu soruya hızlı cevap sunar: Yeni eşya, yeni gezi, yeni unvan. Haz kısa sürünce boşluk geri gelir. Frankl hazzı kötülemez; onu yönün yerine koymanın yetmediğini söyler.

Bu bölümün günlük sorusu 'Beni sürekli ne mutlu eder?' değil, 'Bugün hangi küçük şeye sadık kalırsam günüm boşa gitmemiş olur?' olabilir.

Frankl anlamı üç ana yolda anlatır. Birincisi dünyaya bir şey vermektir: İş yapmak, üretmek, bakım sunmak, bir sorunu çözmek. Bu yol yalnız büyük eserler için değildir; bir bahçeyi yıllarca korumak da yaratıcı sorumluluk olabilir.

İkinci yol dünyadan bir şey almaktır: Bir insanı sevmek, doğayı, sanatı veya hakikati deneyimlemek. Burada anlam performans puanına bağlı değildir. Hastalık nedeniyle üretimi azalan biri, ilişki ve deneyim içinde hâlâ zengin bir hayat kurabilir.

Üçüncü yol, kaçınılmaz acı karşısındaki tutumdur. En çok yanlış anlaşılan budur. Acı önlenebiliyorsa onu gidermek görevdir. Haksız evlilikte kalmak, tedaviyi reddetmek veya yoksulluğu romantikleştirmek 'anlamlı acı' değildir.

Ancak değiştiremeyeceğimiz kayıp, kalıcı hastalık veya ölüm gerçeğiyle karşılaştığımızda tavrımız yeni bir anlam alanı açabilir. Acıya teşekkür etmek gerekmez; onun bizi tamamen tanımlamasına izin vermemek mümkündür.

Üç yolu bir masa gibi düşünün: Üretmek, ilişki kurmak, kaçınılamayana karşı tavır almak. Her dönemde aynı ayak yük taşımaz; hayat ilerledikçe ağırlık birinden diğerine geçebilir.

Frankl hayatın üç kaçınılmaz yüzüne bakar: acı, suçluluk ve ölüm. Bunları yok sayan iyimserliği ince bulur. Trajik iyimserlik dediği yaklaşım, karanlığı gördüğü hâlde hayata evet diyebilecek bir yön arar.

Acı, insanı otomatik olarak yüceltmez. Bazı acılar parçalar, bazıları öfke ve hastalık bırakır. Anlam, acının kendisinde hazır değildir; kişi destek ve zamanla ona vereceği cevabı kurabilir veya kuramayabilir.

Suçluluk değişim imkânı taşır. Yaptığımız bir yanlış geri alınmayabilir ama sorumluluğu kabul etmek, zararı onarmak ve aynı davranışı tekrarlamamak geleceğin biçimini değiştirir. Utanç 'Ben bütünüyle kötüyüm' derken sorumluluk 'Yanlış yaptım ve cevap vermeliyim' diyebilir.

Ölüm, zamanın sınırlı olduğunu hatırlatır. Bir gün bitecek olması bir konuşmayı, ziyareti veya emeği değersiz yapmaz; tam tersine ertelemenin sonsuz olmadığını gösterir. Müzik parçası bittiği için anlamsız değildir.

Üç misafiri kapı dışarı atamayız. Fakat onları evin sahibi yapmak zorunda da değiliz. Frankl'ın iyimserliği tam bu gerilimde durur.

Uykusuz kalmaktan korkan insan yatağa 'Bu gece mutlaka uyumalıyım' baskısıyla girer. Kalbi hızlandıkça başarısız olduğuna inanır; korku uyanıklığı, uyanıklık korkuyu büyütür. Frankl bu kendini besleyen döngülere dikkat eder.

Ters niyet tekniğinde kişi bazen korktuğu şeyi kontrollü biçimde istemeye davet edilir: 'Bakalım ne kadar uyanık kalabileceğim.' Amaç kendine zarar vermek değil, korkunun ciddiyetini mizahla gevşetmektir. Baskı azalınca belirti üzerindeki kilit de gevşeyebilir.

Dikkati dışarı çevirme ise kişinin kendini sürekli ölçmekten çıkıp bir işe veya ilişkiye yönelmesidir. Kekemeliğini her hecede kontrol eden insan daha çok sıkışabilir; konuştuğu kişiye ve anlatmak istediğine döndüğünde öz-gözetim azalabilir.

Bu teknikler her sorun için ev ödevi değildir. Panik, travma, obsesyon veya uykusuzlukta nasıl uygulanacağı profesyonel değerlendirme gerektirebilir. Yanlış yerde 'korkunun üstüne git' demek kişiyi zorlayabilir.

Gündelik ders, bazen belirtinin kendisinden çok onun gelmemesi için kurduğumuz sıkı nöbetin hayatı daralttığını fark etmektir.

Frankl herkes için tek cümlelik bir hayat anlamı vermez. Anlam kişiden kişiye ve saatten saate değişebilir. Satrançta 'en iyi hamle nedir?' sorusunun tahtayı görmeden cevaplanamaması gibi, anlam da somut duruma bakmadan bulunmaz.

Bir anne için gece hastanede çocuğunun yanında durmak, bir öğretmen için öğrencinin utancını fark etmek, emekli biri için komşusunun işini kolaylaştırmak o anın çağrısı olabilir. Büyük proje kadar küçük cevap da önemlidir.

Bu yaklaşım anlamı gökten inecek tek büyük keşif olmaktan kurtarır. İnsan yıllarca 'gerçek tutkum ne?' diye beklerken önündeki sorumluluğu kaçırabilir. Anlam çoğu zaman bulduğumuz kadar yaptığımız bir şeydir.

Yine de her talep anlamlı değildir. Sömürücü patronun beklentisi, şiddet uygulayan kişinin isteği veya toplumun utanç dayatması hayatın çağrısı diye kabul edilemez. Vicdan da eleştiri ve ilişki içinde sınanmalıdır.

Bugünün sorusunu yarının kesin kimliği yapmayın. Anlam pusulası hareket hâlindedir; aynı kuzeyde bile yolun dönüşü değişir.

Frankl özgürlüğü tek başına bırakmanın keyfîliğe dönüşebileceğini söyler. Seçebilmek önemlidir; fakat seçim kime ve neye karşı cevap verdiğimiz sorusunu da taşır. Bu nedenle özgürlüğün karşı kıyısında sorumluluk bulunur.

Bir işi bırakma özgürlüğü, ardından gelen maddi ve ilişkisel sonuçları yok etmez. Bir görüşü söyleme özgürlüğü, başkasına verilen zararı otomatik olarak önemsiz yapmaz. Özgürlük boş alanda değil, insanlar arasındaki ağda kullanılır.

Frankl'ın meşhur önerisi, Amerika'nın doğusundaki Özgürlük Heykeli'ne karşı batıda bir Sorumluluk Heykeli dikilmesidir. Bu görüntü kitabın tamamını küçük bir haritaya çevirir: İki kıyı birbirini dengeler.

Sorumluluk sürekli suçluluk demek değildir. Her şeyi kontrol edemeyiz. Sorumlu olmak, gerçekten etki edebildiğimiz alanı görmek ve sahip olmadığımız güç için kendimizi cezalandırmamaktır.

Kırkından sonra bu ayrım özellikle rahatlatıcı olabilir. Geçmişte değiştiremeyeceğiniz çok şey vardır; bugün cevap verebileceğiniz birkaç ilişki ve iş de vardır. Enerji ikinci alana taşınır.