Felsefi Soruşturmalar

Kitap, çocuğun yetişkinlerin nesne gösterip ad söylemesiyle dil öğrendiği resimle açılır. Bu resimde her sözcük bir nesnenin adı, cümle adlar dizisidir.

Market listesinde 'elma, ekmek, süt' için model iyi çalışır. Ama 've', 'belki', 'acı', 'oyun' veya 'yarın' hangi nesnenin adıdır?

Wittgenstein modelin yanlış değil dar olduğunu gösterir. Bir dil işlevini bütün dil sanınca sahte sorunlar doğar.

Felsefi terapi ilk adımda şunu sorar: Elinizdeki resim hangi örnekleri görünmez kılıyor?

Bir işçi 'blok', 'sütun', 'döşeme' diye bağırır, diğeri doğru taşı getirir. Sözcük burada nesne adı kadar emirdir; anlam ortak işteki görevinden doğar.

Mutfakta 'tuz!' demek sözlük cümlesi değil uzat, getir veya eksik anlamına gelebilir. Bağlam kelimeye eylem verir.

Wittgenstein böyle küçük dil oyunları kurarak karmaşık dilin farklı kullanım parçalarını görünür kılar.

Dil yalnız dünyayı betimlemez; sorar, şaka yapar, söz verir, dua eder, ölçer ve teselli eder.

Bir kelimenin anlamını yalnız kafadaki görüntü veya sözlük açıklamasıyla değil, dilde nasıl kullanıldığıyla ararız. Para da kağıdından çok alışverişteki rolüyle paradır.

'Oyun' kelimesini çocuk oyunu, futbol ve kart oyununda kullanırız. Hepsinde ortak tek öz bulamasak da kullanım yollarını biliriz.

Kullanım keyfi değildir. Topluluk, bağlam ve öğrenilmiş kurallar hangi hamlenin yerinde olduğunu belirler.

Sözcük alet çantasındaki alet gibidir; biçiminden önce hangi işte nasıl tutulduğuna bakın.

Oyunların hepsinde eğlence, rekabet veya kural ortak değildir. Bazıları yalnız, bazıları kazanan olmadan oynanır. Yine de birbirine çapraz benzerliklerle bağlıdır.

Aile fotoğrafında herkesin aynı burnu yoktur; birinde göz, diğerinde gülüş, başkasında yürüyüş benzer. Tek özellik değil örtüşen ağ aileyi tanıtır.

Bir kavramın sınırı bulanık diye işe yaramaz olmaz. 'Şehir' nerede biter sorusu zor olsa da şehir kelimesini kullanırız.

Felsefe her kavram için gizli ortak öz istemeyi bıraktığında gerçek kullanım çeşitliliğini görür.

Dil oyunu havada duran kod değildir; insanların çalışma, kutlama, bakım, eğitim ve çatışma pratiklerine gömülüdür. Wittgenstein buna yaşam biçimi der.

'Geçmiş olsun' cümlesinin anlamı yalnız sözcüklerde değil hastalık, ziyaret ve nezaket kurumundadır.

Tamamen yabancı yaşam biçiminde aynı işareti çevirsek bile neyin şaka, emir veya ayıp olduğunu kaçırabiliriz.

Anlamak sözlüğe ek olarak ortak dünyada nasıl hareket edildiğini öğrenmektir.

Bir sayı dizisini '2, 4, 6, 8' diye sürdürün. Kuralı artı iki sayarsınız, fakat geçmiş örneklerle uyumlu başka karmaşık kurallar da uydurulabilir.

Yazılı tarif 'kısık ateş' der; yeni aşçı ocağın ve yemeğin içinde bunun ne olduğunu uygulamayla öğrenir.

Her kuralı açıklamak için yeni kural istersek sonsuz gerileme çıkar. Bir yerde topluluğun yerleşmiş uygulaması açıklamayı durdurur.

Kural izlemek özel yorum seçmek değil, eğitimle edinilmiş ortak pratiğe katılmaktır.

Tek davranışın kurala uygun olması tesadüf olabilir. Kural izlemek tekrar edilebilir ölçü ve doğru-yanlış ayrımı gerektirir.

Bir okçu bir kez hedefi gözleri kapalı vurabilir; bu nişan alma tekniğini bildiğini göstermez.

Kişinin 'ben böyle yorumladım' demesi her kullanımı doğru yapmaz. Dil oyununun toplumsal kontrolü vardır.

Wittgenstein anlamı tamamen özel zihinden çıkarıp kamusal öğrenme ve düzeltme alanına yerleştirir.

Yalnız benim erişebildiğim iç duyuma her geldiğinde 'S' yazdığımı düşünün. Doğru kullandığımı kontrol edecek bağımsız ölçü yoksa doğru görünmesi ile doğru olması ayrılmaz.

Her gün kendi terazinizin doğru olduğunu yine aynı teraziyle sınamak gibi, özel işaret kendi ölçüsünü kuramaz.

Bu, acının gerçek olmadığı veya başkasının acımı benim kadar bildiği anlamına gelmez. Acı dilinin kullanımını yüz, davranış, yardım ve öğrenme içinde ediniriz.

İç deneyim özeldir; onu anlamlı dilde ifade etmenin ölçüsü kamusal yaşamdan gelir.

Herkesin kutusunda yalnız kendisinin gördüğü bir şey var ve herkes ona böcek diyor olsun. Kutuların içi farklı, hatta boş olabilir; kelimenin kamusal kullanımı bundan etkilenmez.

'Böcek' sözcüğünün işlevi gizli nesnenin resmiyle değil konuşmadaki yeriyle belirlenir. Gizli şey açıklama çarkında boşa döner.

Benzetme bilincin önemsiz olduğunu söylemez. İç nesneyi dil anlamının tek temeli yapmanın sorununu gösterir.

Zihni açıklarken kafanın içindeki hayali nesneleri çoğaltmak yerine kavramların kullanımına bakarız.

Kendi acımı gözlemleyip kanıt toplayarak bilmem; acı içindeyimdir. Başkasının acısını ise davranış, söz ve durumdan anlarım.

Doktor 'acı çektiğinden emin misin?' diye kanıt istemez, yerini ve şiddetini sorar. Birinci kişi cümlesi rapordan çok ifadedir.

Bu dilbilgisi farkını unutunca kendi zihnimize dış nesne gibi bakıp sonsuz kesinlik ararız.

Wittgenstein felsefi düğümü psikolojik deneyle değil, 'bilmek' kelimesinin farklı işlevleriyle çözer.

Anlamak, niyet etmek veya hatırlamak içsel olay olabilir, fakat bu kavramları hangi durumda kullandığımız dış ölçülere bağlıdır.

Öğrenci 'anladım' der ve yeni problemi çözer. Çözüm, gizli anlama parıltısının değil becerinin ölçüsüdür.

İç süreç yok demek davranışçılık olurdu. Wittgenstein iç olanın kavramdaki rolünü yanlış kurmamamızı ister.

Zihni görünmez makine gibi tasarlamak yerine insanın bütün davranış ve yaşam bağlamını görürüz.

Bir kişi metni akıcı okur, diğeri harfleri tek tek söyler. Okumanın başladığı tek iç anı veya zihinsel dişliyi bulmak isteriz.

Oysa okuma farklı bağlamlarda eğitim, hız, hata düzeltme ve anlamayla kurulan yetiler ailesidir. Gizli tek süreç aramak kavramı daraltır.

Piyanistin notayı takip etmesi ile çocuğun hecelemesi aynı ailede farklı örneklerdir.

Wittgenstein mekanizma sorusunu yasaklamaz; nöroloji süreçleri inceler. Felsefenin yaptığı, 'okuma' kelimesinin tek mekanizma adı olmadığını göstermektir.

Wittgenstein felsefenin amacını sineğe şişeden çıkış yolunu göstermek diye anlatır. Sinek camı görmez, aynı yere çarpar; sorun dış dünyada değil hareket resmindedir.

Zihin 'içeride nesne', zaman 'akan madde', anlam 'kelimenin taşıdığı paket' diye düşünülünce belirli sorular kaçınılmaz görünür.

Kavramın farklı kullanımını göstermek camın kenarını görünür yapar. Yeni teori değil, eski büyünün çözülmesi gelir.

Felsefi huzur bütün merakı bitirmek değil sahte zorunluluğu ortadan kaldırmaktır.

Felsefi sorunlar kelimeler günlük işinden koparıldığında doğar der Wittgenstein. 'Zaman nedir?' sorusu zaman kelimesini ölçme, bekleme ve hatırlama kullanımlarından ayırabilir.

Çekici vitrinde döndürüp 'çekicin özü nedir?' diye sormak yerine çivide, sökmede ve düzeltmede nasıl kullanıldığına bakın.

Gündelik dil her zaman kusursuz değildir, fakat kavramın evini gösterir. Filozof kelimeyi boş arazide çalıştırmaya zorlamamalıdır.

Soruyu yok etmek yerine onu gerçek kullanım örnekleriyle yeniden kurarız.

Her gerekçenin arkasına yeni gerekçe istersek sonsuza gideriz. Bir yerde 'yaptığımız şey bu' diyen yerleşmiş uygulamaya ulaşırız.

Satrançta filin çapraz gitmesini neden diye sorup tarihini açıklayabilirsiniz; oyunun içinde son cevap kuralın nasıl öğretildiği ve uygulandığıdır.

Bu kör itaat değildir. Uygulamalar eleştirilebilir; eleştiri de başka ölçü ve yaşam amaçları içinde yapılır.

Wittgenstein zeminsiz kesinlik arzusunu sınırlar. Dil havada değil insan eyleminin kayasında durur.

Genç Wittgenstein dili dünyanın mantıksal resmini kuran daha tek biçimli yapı olarak görmüştü. Soruşturmalar bu idealin günlük dil çeşitliliğini kaçırdığını gösterir.

Tek raylı tren modeli yerine yollar, patikalar, meydanlar ve oyun alanları olan şehir gelir.

Bu tamamen geçmişi reddetmek değildir; dil ile dünya ilişkisi ilgisi sürer. Fakat tek öz yerine çoğul kullanım öne çıkar.

Filozofun kendi eski kitabını eleştirmesi düşünsel cesaretin kitabın biçimine dönüşmesidir.