Sosyal Bilimlerin Mantığı

Doğa olayında düzenli neden aramak güçlüdür; insan eyleminde failin gerekçesi, dili ve paylaşılan kuralı hesaba katmadan aynı model eksik kalır.

Cam kırılınca topun hızını ölçeriz; çocuk camı neden kırdın sorusuna 'arkadaşımı korumak istedim' diye eylemin anlamını açıklar.

Nedensel açıklama olayın hangi koşulda oluştuğunu, hermenötik anlama davranışın ne olarak yapıldığını gösterir.

Gerekçe söylemek gerçek nedeni her zaman doğru anlatmaz; kişi kendini kandırabilir veya kabul gören mazeret üretebilir.

Bir davranışta dış koşul ile kişinin verdiği anlamı iki ayrı sütunda toplayıp nerede uyuşmadığını görün. Eylem fiziksel olaydır ama 'özür', 'protesto' veya 'söz verme' oluşu yalnız hareket çizgisinden okunamaz.

Pozitivist bilim anlayışı sosyal olayı genel yasalar ve başlangıç koşulları altına koyarak öngörülebilir biçimde açıklamak ister.

İşsizlik yükseldiğinde belirli koşullarda göç eğiliminin arttığını gösteren geniş veri düzenli ilişki kurabilir.

Dedüktif-nomolojik model genel kural ile somut durumu birleştirip sonucun neden beklendiğini gösterir.

İnsan toplumunda açık sistem, değişen kurum ve kendini yorumlayan aktörler kesin doğa yasası benzeri genellemeleri sınırlayabilir.

Bir istatistiksel ilişkinin her bireyi kader gibi belirlemediğini, hangi koşullarda güçlendiğini belirtin. Yasa modeli nerede, ne zaman ve hangi nüfusta çalıştığı açıklandığında sosyal bilim için değerli kalır.

Hermenötik gelenek insan eylemini dış hareket değil, tarihsel dil ve amaç içinde anlam taşıyan ifade olarak okumayı öne çıkarır.

Aynı el kaldırma sınıfta söz istemek, açık artırmada teklif vermek veya sokakta selamlamak olabilir.

Bağlam ve ortak kural fiziksel hareketi belirli bir eyleme dönüştürür; araştırmacı bu anlam ağını yeniden kurar.

İçeriden anlamak eylemi ahlaken onaylamak ya da failin bütün açıklamasını doğru kabul etmek değildir.

Bir görüntüyü yorumlamadan önce mekânı, katılımcıların bildiği kuralı ve olayın öncesini sorun. Anlamanın denetlenmesi başka yorumcuların metin ve bağlamla daha iyi açıklama sunabilmesine bağlıdır.

Bir sözün parçasını bütün konuşmadan, bütünü de parçaların anlamından hareketle anlarız; yorum düz çizgi değil düzeltici bir döngüdür.

Mesajdaki 'tamam' kelimesi tek başına onay görünür; önceki tartışma ve ton bilindiğinde kırgın bir kapanış olabilir.

Araştırmacı ilk ön anlayışla metne girer, ayrıntılar beklentiyi bozar ve bütün yorumu yeniden kurar.

Daire keyfî yorum izni vermez; metin, bağlam ve başkalarının itirazı bazı yorumları daha güçlü kılar.

İlk izleniminizi kesin sonuç yapmadan yeni ayrıntının bütün hikâyeyi değiştirip değiştirmediğini kontrol edin. Ön anlayışı kabul etmek önyargıya teslim olmak değil, onu karşılaşmada değiştirilebilir kılmaktır.

Sosyal bilimci dünyayı dilsiz bir yerden gözlemez; soru, kategori ve rapor zaten paylaşılan dilin içinde kurulur.

Ankette 'işsiz' seçeneği evde bakım veren, geçici iş arayan ve çalışmaktan vazgeçen kişileri farklı biçimde görünür ya da görünmez yapar.

Kavramlar verinin nereden kesileceğini belirler, katılımcılar da bu kavramları öğrenip davranışlarını değiştirebilir.

Dilin rolü maddi koşulların yalnız sözden oluştuğu anlamına gelmez; gelir, beden ve mekân gerçek sınırlamalar taşır.

Bir araştırma sonucunda ölçümden önce kategorinin kimleri dışarıda bıraktığını ve kimlerce anlaşıldığını inceleyin. Katılımcının araştırma kelimesini benimsemesi, ölçülen sınıfın davranışını zaman içinde dönüştürebilir.

Sözcüklerin anlamı özel zihinsel resimde değil, belirli yaşam biçimi içindeki kamusal kullanım kurallarında oluşur.

'Söz veriyorum' cümlesi sözlük bilgisi değil, gelecekte hesap verme yükümlülüğü yaratan toplumsal bir hamledir.

Dil oyunu konuşma ile eylemi bağlar; kurala uygunluk başkalarının düzeltebildiği ortak pratikte öğrenilir.

Dil oyunlarının çeşitliliği oyunların birbirini eleştiremeyeceği kapalı adalar olduğu sonucunu vermemelidir.

Bir kelimenin ne demek olduğunu tartışırken o kelimeyle insanların ne yaptığını ve kime sorumluluk yüklediğini görün. Kuralı bilmek yalnız tanım söylemek değil, yanlış kullanım karşısında düzeltmeyi anlayabilmektir.

Apel, doğruluğu tek kişinin kesinliğine değil, kanıtların açıkça sınandığı ve itirazların sürebildiği araştırma topluluğu idealine bağlar.

Laboratuvar bulgusu yapan kişinin ününe göre değil, başkalarının yöntemi tekrar edip hatayı gösterebilmesine göre güç kazanır.

İşaretler yeni yorumlara açılır, soruşturma düzeltmelerle ilerler ve hakikat ulaşılmış oy değil araştırmayı yöneten ufuk olur.

Çoğunluğun mevcut kabulü doğru olmak zorunda değildir; ideal topluluk dışlanan sesleri ve gelecek itirazları da hesaba katar.

Bir iddianın eleştiriye gerçekten açık olup olmadığını veri, yöntem ve karşı örneğe erişim üzerinden sınayın. Peirceçı ufuk kesinliğin tek kişide kapanmasını önleyerek doğruluğu gelecekteki eleştiriye açık tutar.

Ciddi bir tartışmaya giren kişi farkında olmasa da sözünün anlaşılabilir, doğru, içten ve gerekçelendirilebilir olmasını talep eder.

'Hiçbir gerekçe geçerli değildir' diyen biri karşısındakinden bu cümleyi gerekçeli kabul etmesini bekleyerek kendi sözünde çelişir.

İletişim eylemi bazı normları yalnız içerik olarak değil, konuşmanın yapılabilmesinin koşulu olarak varsayar.

Bu önkoşullardan ayrıntılı siyasi düzen çıkarmak ek argüman ister; soyut ideal gerçek eşitsizliği kendiliğinden çözmez.

Tartışmada yalnız söyleneni değil, sözü ciddiye alabilmek için iki tarafın sessizce kabul ettiği kuralları bulun. Tartışmayı reddeden kişi bile reddini anlaşılır kılmak için iletişim koşullarından bazılarını kullanır.

Geçerli bir normun, etkilenebilecek herkesin baskısız ve bilgili tartışmada kabul edebileceği biçimde savunulması gerekir.

Mahalle parkı kararını yalnız mülk sahipleri alırsa çocukların, kiracıların ve engelli kullanıcıların gerekçeleri masaya hiç gelmez.

Evrenselleştirme tek kişinin vicdanından iletişim topluluğuna taşınır; kararın sonucu sessiz kalanların açısından sınanır.

Gerçek toplantılar güçten arınmış değildir; para, dil becerisi ve statü kimin konuşabildiğini etkiler.

Bir karar öncesi etkilenip odada bulunmayan kişileri listeleyin ve itirazlarını en güçlü biçimde kurun. İdeal topluluk mevcut toplantının resmi değil, mevcut dışlamaları eleştirecek karşılaştırma ölçüsüdür.

Apel ve yakınındaki eleştirel gelenek, araştırmanın teknik kontrol, karşılıklı anlama ve özgürleştirici özdüşünüm gibi farklı bilgi ilgileri taşıyabileceğini savunur.

Trafik verisi akışı hızlandırır, yolcu görüşmesi gecikmenin anlamını gösterir, eşitsizlik analizi hangi mahallenin bedeli ödediğini sorar.

Aynı konu öngörü, yorum ve eleştiri amaçlarıyla farklı yöntemler gerektirir; amaç yöntemin neyi başarı sayacağını etkiler.

İlgi sözü sonucu keyfî tercihe indirgemez; her yaklaşım kanıt ve gerekçe bakımından denetlenmelidir.

Bir araştırmanın neyi bilmek istediği kadar bu bilginin kimin hangi eylemine hizmet edeceğini sorun. Bilgi ilgisini açık etmek araştırmacının gizli tarafsızlık iddiasını daha dürüst hale getirebilir.

Apel açıklayıcı-yasa arayan, tarihsel-hermenötik ve eleştirel-yeniden kurucu araştırmaları rakip ordular değil farklı soruların meşru araçları olarak ayırır.

Okuldaki devamsızlığı oranlarla ölçmek, öğrencinin deneyimini görüşmek ve kuralın adaletsizliğini tartışmak aynı sorunun üç yüzünü açar.

Yöntem araştırma nesnesinin yapısına ve bilgi amacına göre seçilir; sonuçlar birbirini düzeltebilir.

Üçlü şema her disiplinin sınırını kesin biçimde çizmez; birçok çalışma yöntemleri karıştırır.

Tek yöntemle yetinmeden önce cevapsız kalan neden, anlam ve güç sorularını ayrı ayrı not edin. Yöntem çoğulluğu kuralsızlık değil, soruya uygun kanıt biçimlerinin hesap vermesi demektir.

İnsan eylemi amaç ve araç ilişkisiyle anlaşılır; pratik çıkarım kişinin isteği ve duruma dair inancından davranışa geçişi gösterir.

Yağmur yağacağına inanan ve ıslanmak istemeyen kişi şemsiye alır; hareket gerekçe zinciri içinde anlam kazanır.

İnanç ile amaç eylemi anlaşılır kılar, gerçek dünya ve alışkanlıklar da bu gerekçenin davranışa dönüşmesini etkiler.

İnsan her zaman en uygun aracı seçmez; duygu, bilgisizlik ve çelişkili amaçlar pratik çıkarımı bozar.

Bir davranışın mantığını kurarken kişinin neyi istediğini ve neye inandığını onun yerine varsaymadan araştırın. Gerekçeler kişinin davranışını açıklayabilir; fakat gerekçenin doğru ve ahlaki olması ayrıca tartışılır.

İnsanlar haklarındaki kuramı öğrenip davranışlarını değiştirebildiği için sosyal bilim bilgisi incelediği dünyaya geri döner.

Banka batacak haberi yayılınca insanlar para çeker ve önce yanlış olabilecek tahmin bankayı gerçekten zor durumda bırakır.

Yorum aktörlerin beklentisine girer, beklenti eylemi değiştirir ve ilk ölçümün koşulları artık aynı kalmaz.

Her tahmin kendi kendini gerçekleştirmez; kurumun gücü, güven ve alternatif bilgi sonucu belirler.

Bir tahmini paylaşmanın yalnız doğru olup olmadığını değil, yayıldığında hangi davranışı üreteceğini de hesaba katın. Ekonomik tahminlerin piyasayı değiştirmesi sosyal bilimin incelediği dünyadan tamamen ayrı olmadığını gösterir.

İnsanların kendi söylediklerini anlamak önemlidir, fakat güç ilişkileri ve bastırılmış çıkarlar bu öz yorumu çarpıtabildiği için eleştirel açıklama gerekir.

Çalışan sürekli fazla mesaiyi 'aile gibi şirketiz' diye savunur; aynı dil ücret talep etmeyi nankörlük gibi gösterebilir.

İdeoloji belirli düzeni doğal ve tartışılmaz sunar; karşılaştırma ve özdüşünüm kişiyle kendi sözü arasındaki gerilimi görünür kılar.

Araştırmacı başkasının gerçek çıkarını tek başına bildiğini iddia ederse yeni bir vesayet ve üstünlük kurabilir.

Bir kişinin sözünü küçümsemeden, o sözü söylemenin ödül ve ceza koşullarını da araştırın. Eleştiri kişinin sesini susturursa özgürleştirme iddiasıyla kendi iletişim kuralını ihlal eder.

Apel psikanalizde neden açıklaması ile kişinin kendi hayat anlamını yeniden kurmasının birleşebileceği bir model görür.

Kişi her eleştiride öfkelenmesini çocukluk deneyimiyle bağladığında davranış hem nedensel geçmiş hem yeni öz-anlama kazanır.

Yorum danışanın tanımasıyla dönüşür; doğru açıklama yalnız dış gözlemcinin raporu değil kişinin özgürleşen özdüşünümüne katılır.

Psikanalizin bilimsel kanıtı ve terapistin otoritesi tartışmalıdır; model bütün sosyal bilimlere kopyalanamaz.

Bir açıklamanın kişiye etiket yapıştırmak mı yoksa kendi örüntüsünü görüp değiştirme gücü vermek mi olduğunu sorun. Özdüşünüm açıklamayı dış hükümden kişinin değişebilir benlik anlayışına bağlamayı amaçlar.

Apel'in çözümü bir yöntemi ötekine yutmak değil, insan eyleminin hem nedensel koşullu hem anlamlı ve eleştirilebilir olduğunu kabul eden geniş bilim kuramıdır.

Grevde ücret verisini, işçilerin onur anlatısını ve sendika içindeki söz hakkını birlikte inceleyen çalışma üç ayrı gerçeği aynı hikâyede tutar.

Nedensel model örüntüyü, hermenötik anlamı, eleştiri ise bozulmuş iletişim ve değişme imkânını gösterir.

Her araştırmada üç yöntemin eşit ölçüde kullanılması gerekmez; soru ve kanıt hangi birleşimin yararlı olduğunu belirler.

Bir sosyal sorun raporunda sayıyı insan hikâyesiyle, hikâyeyi de güç ve karşı kanıtla çapraz denetleyin. Köprü kurmak farkları yok etmek değil, her yöntemin ne getirdiğini ve nerede durduğunu bilmektir.