Kesinliğin Sonu

Klasik idealde evrendeki her parçacığın konum ve hızı tam bilinse gelecek ile geçmiş tek denklemden hesaplanabilir.

Bilardo masasındaki tüm topların başlangıç durumunu bilen kusursuz gözlemci her çarpışmayı önceden söyler.

Gerçek ölçümün sınırlı oluşu ile doğanın gerçekten belirlenmiş olup olmaması farklı sorulardır.

Bir tahmin başarısız olduğunda veri eksikliği, model hassasiyeti ve gerçek rastlantı ihtimalini ayırmak gerekir.

Newton ve temel kuantum denklemlerinin çoğu zaman yönü ters çevrildiğinde de çalışır; fiziksel yasa geçmiş ile geleceği ayrıcalıklı kılmaz.

Çarpışan iki ideal topun filmini ters oynatsanız hareket yine mümkün görünür.

Sürtünme ve çevre etkileşimi gerçek sistemlerde göz ardı edilemez.

Bir modelin hangi ayrıntıları ideal diye dışarıda bıraktığını kontrol etmek gerekir.

İkinci yasa kapalı bir sistemde olası düzensiz makro durumların baskınlaşmasını ve süreçlerin belirgin bir zaman yönü kazanmasını anlatır.

Sıcak kahve soğuk odada ılıklaşıp dengeye gider; oda kendiliğinden soğurken kahve kaynamaz.

Entropiyi yalnız gündelik dağınıklık veya ahlaki çöküş diye kullanmak yanlıştır.

Enerji haberlerinde miktar kadar kullanılabilirlik ve geri döndürülemez kaybı düşünmek gerekir.

Boltzmann çok sayıdaki mikroskobik düzeni sayarak entropi ve olasılık arasında köprü kurdu.

Gaz moleküllerinin odanın tek köşesinde toplanmasının yolu az, her yere dağılmasının yolu sayısızdır.

Nadir ters dalgalanma mantıken imkânsız değil, büyük sistemde akıl almaz derecede olasılıksızdır.

Tek olay sezgisiyle büyük sayı davranışını karıştırmamak gerekir.

Mikroskobik hızlar tam ters çevrilirse gazın eski düzenine dönmesi gerektiği itirazı geri dönmezliğin nasıl türediğini zorlaştırır.

Dağılan mürekkebin her molekülüne kusursuz ters hız verilse damla yeniden toplanabilir gibi görünür.

Böyle bir hazırlık fiziksel olarak olağanüstü hassas ve çevre etkilerine açıktır.

Teorik mümkünlük ile doğal süreçte gerçekleşme olasılığını ayrı cümlelerle anlatmak gerekir.

Sınırlı, yalıtılmış bazı mekanik sistemler yeterince uzun zamanda başlangıca çok yakın duruma dönebilir; bu sonuç zaman okunu yeniden sorgulatır.

Karıştırılan kart destesi sonsuz denemede eski sırasına yakın bir düzen görebilir.

Geri dönüş süreleri evren yaşını aşabilir ve gerçek sistemler kusursuz yalıtılmış değildir.

Matematiksel teoremin günlük ölçekte ne öngördüğünü zaman ve koşul sınırıyla birlikte okumak gerekir.

Prigogine yaşam ve doğadaki birçok düzenin dengede değil, enerji ve madde akışının sürdüğü açık sistemlerde oluştuğunu gösterir.

Kaynar suda belirli sıcaklık farkında gelişen düzenli hücreler sürekli ısı akışıyla ayakta kalır.

Akış olan her yerde kendiliğinden karmaşık düzen doğmaz; eşik ve mekanizma gerekir.

Bir kurumun canlılığını yalnız stokuyla değil içinden geçen bilgi, enerji ve bakım akışıyla düşünmek gerekir.

Denge dışı sistemler enerjiyi dağıtırken girdap, kimyasal salınım veya canlı örgütlenme gibi yeni düzenler kurabilir.

Lavabodaki su belirli akışta rastgele yayılmak yerine kararlı bir girdap oluşturur.

Fiziksel öz örgütlenmeyi toplum için doğrudan ahlak reçetesine çevirmek hatalıdır.

Bir örüntünün görünmesiyle onu sürdüren kaynak ve atık akışını birlikte izlemek gerekir.

Kararsızlık eşiğinde küçük dalgalanmalar sistemi birden fazla mümkün yoldan birine taşıyabilir; gelecek tek çizgi olmaktan çıkar.

Düz akan su hız artınca sağa ya da sola kıvrılan desenlerden birini seçer.

Küçük etki her zaman büyük sonuç yaratmaz; sistemin çatallanma eşiğinde olması gerekir.

Bir kriz anında koşulun gerçekten kararsız mı yoksa güçlü biçimde dayanıklı mı olduğunu araştırmak gerekir.

Deterministik kaotik sistemler başlangıç farklarını büyüttüğü için uzun vadeli öngörüyü pratik olarak sınırlar.

Hava modelindeki ölçülemeyecek küçük fark haftalar sonra yağmur çizgisini başka yere taşır.

Kelebek etkisi her küçük hareketin tarih değiştireceği anlamına gelmez.

Tahminde tek sayı yerine güven aralığı, senaryo ve öngörü ufkunu belirtmek gerekir.

Prigogine kararsız sistemlerde tek parçacık yörüngesi yerine olasılık dağılımlarının fiziksel olarak temel bir anlatım olabileceğini savunur.

Kalabalık istasyonda tek kişinin tam yolunu değil akış yoğunluğu ve çıkış dağılımını güvenle öngörürüz.

İstatistiksel betimleme her durumda bireysel gerçekliğin olmadığı sonucunu vermez.

Bir modeli seçerken sorunun tekil yol mu toplu örüntü mü istediğini belirlemek gerekir.

Etkileşen sistemlerde frekansların rezonansı küçük etkileri biriktirip basit yörünge resmini bozabilir.

Aynı ritimde itilen salıncak küçük dokunuşlarla yükselirken gelişigüzel itişler birbirini söndürür.

Teknik rezonans kavramını insanlar aynı fikirde diye gevşekçe kullanmak yanıltır.

Bir periyodik etkide zamanlama ve enerji aktarımını ölçmeden güçlü benzetmeye güvenmemek gerekir.

Kuantum kuramı ölçüm sonuçlarını olasılıkla verir; Prigogine bu belirsizliği zamanın geri dönmezliğiyle daha temel biçimde bağlamak ister.

Aynı hazırlanan atomlardan hangisinin ne zaman bozunacağı değil, çok sayıda atomun dağılımı hesaplanır.

Kuantum yorumları çeşitlidir ve Prigogine'in yaklaşımı tek uzlaşılmış çözüm değildir.

Popüler anlatıda ölçüm sonucu, kuram yorumu ve deney kanıtını ayrı tutmak gerekir.

Doğa yalnız değişmeyen varlıkların yasası değil, geri dönmez olayların ve yeni yapıların oluş tarihi olarak düşünülmelidir.

Tohum ağaca dönüşünce yalnız atomlar yer değiştirmez; geçmişe bağlı yeni bir örgütlenme doğar.

Oluş dilinin şiirselliği kesin fiziksel mekanizmanın yerini tutmamalıdır.

Bir değişimde nesnelerin listesinin yanında süreç sırası ve kaybolan seçenekleri de yazmak gerekir.

Kesinci saat evreni insanı dışarıdan bakan yabancı yaparken zamanlı ve olasılıklı doğa gözlemciyi aynı oluş sürecinin parçası olarak görür.

Bilim insanının ölçüm aygıtı da laboratuvarın ısısı, zamanı ve geri dönmez kayıtları içinde çalışır.

İnsanın parça olması nesnel denetim ve tekrarlanabilirlikten vazgeçmek değildir.

Bilimsel kararda gözlemcinin etkisini kabul ederken ortak ölçüm kurallarını daha açık kurmak gerekir.

Olasılık ve zaman oku doğayı keyfî değil, farklı düzeylerde düzen ile yeniliğin birlikte bulunduğu açık bir tarih olarak gösterir.

Hava yarın için yüzde yetmiş yağmur der; kesin olmaması bilginin değersiz değil koşullu ve karar için kullanılabilir olduğunu gösterir.

Belirsizlik kötü tahmini affeden genel bahane olmamalıdır.

Karar verirken olasılığı, hata payını, geri döndürülemez maliyeti ve yeni bilgi geldikçe güncelleme planını birlikte yazmak gerekir.