Tarihselciliğin Sefaleti

Popper tarihselciliği tarihsel öngörüyü sosyal bilimin ana amacı sayan ve bunu toplum gelişiminin ritimlerini veya yasalarını keşfederek yapabileceğini düşünen yaklaşım olarak tanımlar.

Bir ideolog sanayileşme başladı diye bütün ülkelerin aynı aşamalardan geçip aynı rejime ulaşacağını ilan eder.

Farklı düşünürleri tek etiket altında toplamak aralarındaki önemli ayrımları silebilir; Popper'ın tanımı tartışmanın kendi kurduğu hedefidir.

Bir gelecek iddiasının hangi koşulda yanlış sayılacağını sormak, bilimsel tahmin ile kaçış yolu bırakmayan kehaneti ayırır.

Toplumsal değişim insan bilgisinin gelişiminden etkileniyorsa gelecekte ne keşfedeceğimizi bugünden tam bilmeden tarihin rotasını da tam öngöremeyiz.

1900 yılında internetin nasıl iş ve siyaset kuracağını hesaplamak için önce henüz bulunmamış elektronik ve yazılım bilgisini bilmek gerekirdi.

Bu sav kısa vadeli teknoloji eğilimlerini veya olasılıklı senaryoları yasaklamaz.

Uzun vadeli kesin tahminde hangi bilinmeyen bilgi veya icadın bütün hesabı bozabileceğini ayrıca yazmak gerekir.

Bilim belirli başlangıç koşullarında sınırlı sonuç tahmin edebilir; tarihsel kehanet ise bütün toplumun uzak ve benzersiz gidişini bildiğini söyler.

Vergi artışının belirli tüketimi azaltacağını tahmin etmekle bir ulusun yüz yıl sonra zorunlu olarak çökeceğini söylemek aynı değildir.

Karmaşık modeller olasılık dağılımları verebilir; Popper'ın dönemindeki araçlar bugünkülerden daha sınırlıydı.

Tahmini zaman aralığı, hata payı, başlangıç varsayımı ve yanlışlanma koşuluyla birlikte okumak gerekir.

Bir eğilimin uzun süre sürmesi onu değişmez doğa yasası yapmaz; eğilimi taşıyan koşullar ortadan kalkabilir.

Şehir nüfusu elli yıl artmış olabilir, fakat savaş, salgın, konut maliyeti veya yeni ulaşım ağı yönü tersine çevirebilir.

Bazı yapısal eğilimler güçlü ve yavaş değişir; 'yasa değil' demek etkisiz demek değildir.

Grafikte uzayan çizgiyi geleceğe taşımadan önce onu üreten koşulların hangilerinin gerçekten süreceğini kontrol etmek gerekir.

Fizik deneyinde koşulları tekrarlamak görece kolayken toplumdaki başlangıç koşulları kurum, hafıza ve beklentiyle birlikte değişir.

Aynı ekonomik paket iki ülkede farklı hukuk, borç, güven ve geçmiş kriz anısıyla bambaşka sonuç verebilir.

Sosyal bilimde karşılaştırma yine mümkündür; yalnız tarihsel farkları gürültü sayıp atamaz.

Başka ülkeden alınan politikada benzer görünen sayılar kadar farklı kurumları ve toplumsal hafızayı da listelemek gerekir.

Bütün toplumu aynı anda yeniden tasarlamak isteyen plan, etkileri ölçmek için değişmeden kalan bir karşılaştırma zemini bırakmaz.

Bir evde elektrik, su, duvar ve çatıyı aynı gün sökerseniz hangi müdahalenin hangi arızayı yarattığını anlayamazsınız.

Kriz veya devrim bazen geniş değişimi kaçınılmaz kılabilir; küçük adım her koşulda yeterli değildir.

Büyük dönüşümde bile geri bildirim, bağımsız denetim ve geri dönüş noktaları kurmak belirsizliği azaltır.

Toplumun tek bir ortak amacı varmış gibi plan yapmak, farklı insanların değerlerini planlayıcının hedefinde eritebilir.

'Ulusun yararı' adına mahalle boşaltılırken evini kaybedenlerin yararı ortak tabloda küçük dipnota dönüşebilir.

Ortak kamusal hedefler mümkündür; sorun hedefin tartışmaya ve değişikliğe kapatılmasıdır.

Bir plan 'hepimiz için' dediğinde bedeli kimin ödediğini ve hedefi değiştirme hakkının kimde olduğunu sormak gerekir.

Ütopyacı mühendislik önce ideal toplumun son biçimini seçer, sonra bugünü bu uzak hedefe göre bütünüyle dönüştürmeye çalışır.

Mimar hiç yaşanmamış kusursuz şehir çizer ve mevcut mahalleleri, ilişkileri, işleri plana uymadığı için siler.

Uzak ideal insanlara cesaret verebilir; tehlike idealin eleştirilemez emir haline gelmesidir.

Bir vizyon belgesinde başarının ölçüsünü, zarar görülürse durma koşulunu ve etkilenenlerin itiraz yolunu aramak gerekir.

Popper kusursuz mutluluğu kurmak yerine belirli ve açık acıları azaltan, sonucu ölçülebilen ve geri alınabilen reformları savunur.

Bütün eğitim sistemini tek gecede değiştirmek yerine belirli bölgede ücretsiz öğün programı denenir, çocuk sağlığı ve devam durumu ölçülür.

Küçük reformlar köklü adaletsizliği yavaşlatabilir veya güçlülerin oyalama aracına dönüşebilir.

Bir müdahalede çözülmek istenen somut sorunu, ölçümü, süreyi ve başarısız olursa düzeltme yolunu baştan yazmak gerekir.

Toplumlar politika değişiklikleriyle zaten deney yapar; bilimsel tutum sonucu kaydetmek, karşılaştırmak ve hatadan dönmektir.

İki belediye farklı atık toplama yöntemi uygular; maliyet, katılım ve çevre sonucu karşılaştırılarak yöntem düzeltilir.

İnsanlar deney nesnesi değildir; rıza, hak ve zarar sınırı sosyal deneyi laboratuvardan ayırır.

Pilot uygulamada verinin yanında katılımcıların deneyimini ve beklenmeyen zararı bildireceği güvenli yolu kurmak gerekir.

Toplum hakkındaki tahmin açıklandığında insanlar davranışını değiştirerek tahmini gerçekleştirebilir veya bozabilir.

Banka batacak söylentisi müşterileri para çekmeye yöneltir ve başlangıçta yanlış olan haber gerçek krizi doğurabilir.

Her kamusal tahmin aynı ölçüde etkili değildir; güven, medya ve kurumların konumu belirleyicidir.

Anket veya ekonomik tahmin yayımlanırken ölçümün davranışı nasıl etkileyebileceğini de hesaba katmak gerekir.

İnsan eylemleri niyet edilen sonuçların yanında kimsenin planlamadığı zincir etkiler üretir; sosyal bilimin önemli görevi bu yan sonuçları incelemektir.

Kirayı korumak için konan sert tavan kısa vadede kiracıyı rahatlatırken uzun vadede bakım ve yeni konut arzını azaltabilir.

İstenmeyen sonuç iddiası her düzenlemeyi reddetmek için otomatik mazeret olmamalıdır; etkiler kanıtla ölçülmelidir.

Bir politika için beklenen kazanç listesinin yanına kimde ve ne zaman çıkabilecek yan etki senaryolarını eklemek gerekir.

İyi yöneticiyi seçmek kadar kötü yöneticinin verebileceği zararı sınırlayan kurumlar kurmak önemlidir.

Kasayı dürüst müdüre emanet etmek rahatlatır; çift imza ve bağımsız denetim müdür değiştiğinde de koruma sağlar.

Kurumlar kendiliğinden tarafsız değildir ve onları işleten insanların cesaretine ihtiyaç duyar.

Bir makamı sevdiğiniz kişi bugün dolduruyor diye değil, karşı olduğunuz kişi yarın doldursa ne yapabileceğine bakarak tasarlamak gerekir.

Yanlışlarımızı bütünüyle kendimiz göremediğimiz için özgür eleştiri ve iktidarın barışçıl değişimi toplumsal öğrenmenin temelidir.

Köprü projesindeki mühendis uyarıyı hainlik sayarsa küçük çatlak büyür; uyarıyı kayıt altına alan kurum hatadan dönebilir.

Eleştiri de yanlış veya kötü niyetli olabilir; çözüm susturmak değil kanıt ve cevap düzeni kurmaktır.

Bir kurumun şikâyeti kimin söylediğine göre değil içeriğine göre inceleyip incelemediğini gözlemek açıklık ölçüsüdür.

Tarihin zorunlu yönünü bildiğini söyleyen iktidar, muhalifi yalnız rakip değil ilerlemenin düşmanı ilan edebilir.

Yönetici gelecek zaten bizim diyerek bugünkü baskıyı geçici fedakârlık, mağduru ise tarihin önündeki engel sayar.

Popper'ın faşizm ve komünizmi aynı tarihselcilik başlığına koyması aralarındaki tarihsel farkları düzleştirmekle eleştirilmiştir.

Bir siyasi hareket geleceğin kesin sahibi gibi konuştuğunda bugünkü hak ihlalini hangi zorunlulukla meşrulaştırdığını sormak gerekir.

İnsan bilgisinin büyümesi öngörülemez olduğundan tarih açık kalır; gelecek yasaya teslim edilmiş sahne değil karar ve öğrenme alanıdır.

Yeni bir aşı, iletişim aracı veya toplumsal hareket yıllarca kesin görünen gidişi kısa sürede değiştirebilir.

Açık gelecek iyimser sonuç garantisi değildir; yalnız hiçbir grubun tarihin vekili olarak mutlak yetki iddia edemeyeceğini gösterir.

Kesin kader cümlesi yerine değişebilen koşulları ve insanların müdahale edebileceği küçük noktaları aramak sorumluluğu geri getirir.