Yapay zekâyla oluşturulmuş ön okuma rehberi · Kitabın yerini tutmaz
Koleksiyon #055Kişiler Üzerine
Akılcı çıkar, zaman içindeki benlik, kişisel özdeşlik ve gelecek kuşaklara karşı sorumluluğu tuhaf ama berrak düşünce deneyleriyle yeniden kuran çağdaş ahlak felsefesi klasiği.
25-50 sayfalık PDF'yi indirÇevrimdışı okumak için
Giriş
Işınlanma makinesi bedeninizi tarıyor, Mars'ta kusursuz kopyanızı kuruyor ve Dünya'daki bedeni yok ediyor. Mars'ta uyanan siz misiniz? Parfit bu bilimkurgu sahnesini eğlence için değil, hayatta kalmada gerçekten neyin önemli olduğunu ayırmak için kullanır.
21 duraklık okuma rotasını açBölüm 1/21
- 01Bu kitap nasıl okunmalı?
- 02Bir kuram kendi yenilgisine yol açabilir
- 03Kişisel çıkar kuramı yeterli mi?
- 04Mahkûmun ikilemi neden gündeliktir?
- 05Ahlak da topluca kendini yenebilir mi?
- 06Şimdiki ben neden ayrıcalıklı?
- 07Gelecek Salı kayıtsızlığı
- 08Geçmiş ve gelecek acı asimetrisi
- 09Kişi aynı beden midir?
- 10Psikolojik süreklilik
- 11Bağlılık ile süreklilik farkı
- 12Işınlanma: Kopya siz misiniz?
- 13Bölünme: Bir kişi iki devamcı
- 14Önemli olan özdeşlik olmayabilir
- 15Benlik hafiflerse ahlak genişler mi?
- 16Kimliksiz zarar: Doğmayan kişi sorunu
- 17İğrenç sonuç ve nüfus etiği
- 18Kitabın kolay yanlış anlaşılacağı yer
- 19Kitap hakkında süren tartışma
- 20Bugüne taşınan üç soru
- 21Bir cümlede kitabın özü
BAŞLANGIÇ
Bu kitap nasıl okunmalı?
Akılcı çıkar, zaman içindeki benlik, kişisel özdeşlik ve gelecek kuşaklara karşı sorumluluğu tuhaf ama berrak düşünce deneyleriyle yeniden kuran çağdaş ahlak felsefesi klasiği.
Özgün eser dört bölümde kişisel çıkar kuramlarını, zaman ve akılcılığı, kişisel özdeşliği, gelecek kuşak ve nüfus etiğini tartışır. Rehber sonuçları kesin ahlak yasası gibi sunmaz; düşünce deneylerinin sezgiyi sınadığını, gerçek politika için ayrıca kanıt gerektiğini belirtir.
Bugünkü siz emeklilik hesabından para çekip harcıyor; yetmiş yaşındaki siz ise yıllar sonra bu karara kızıyor. İkisi aynı kişi olsa bile aralarındaki bağ ne kadar güçlü? Parfit, zaman içindeki kendimize davranışımızın başkalarına davranışa sandığımızdan daha çok benzediğini söyler.
BİRİNCİ KISIM · KENDİNİ BOZGUNA UĞRATMA
Bir kuram kendi yenilgisine yol açabilir
Parfit bir ilkenin herkes tarafından izlenmesi kendi amacını kötüleştiriyorsa doğrudan veya dolaylı biçimde kendini bozguna uğratabileceğini gösterir.
Herkes yalnız kendi sırasını hızlandırmak için kavşağa girince kimse ilerleyemez.
Ortak kötü sonuç her kişinin niyetinin kötü olduğunu göstermez.
Bir kuralı değerlendirirken tek kişinin kazancı yanında herkes uyguladığında doğan dengeyi düşünmek gerekir.
BİRİNCİ KISIM · AKILCILIK
Kişisel çıkar kuramı yeterli mi?
Yalnız kişinin bütün yaşamı boyunca kendi çıkarını en çoklamasını akılcılığın tek ölçüsü sayan kuramın zaman ve işbirliği sorunları ürettiğini savunur.
Bugünkü kişi keyif için borçlanır, gelecekteki kişi aynı borcun yıllarca yükünü taşır.
Kendi iyiliğini gözetmek ahlaken şüpheli değildir; sorun onu tek neden saymaktır.
Kararda bugünkü, gelecekteki ve başkalarının maliyetini ayrı satırlarda görmek gerekir.
BİRİNCİ KISIM · İŞBİRLİĞİ
Mahkûmun ikilemi neden gündeliktir?
Tek tek akılcı görünen seçimler karşılıklı güven yoksa herkes için daha kötü ortak sonuç doğurabilir.
İki komşu su tasarrufu yapmayınca ikisi de kısa süre rahat eder, yaz sonunda ikisinin kuyusu kurur.
İkilem her ortak kaynakta aynı ödeme yapısına sahip değildir.
Teşvikleri çizip güven, tekrar, yaptırım ve iletişimin sonucu nasıl değiştireceğini araştırmak gerekir.
BİRİNCİ KISIM · KURAL
Ahlak da topluca kendini yenebilir mi?
Bazı ahlak ilkeleri kişiyi iyi eyleme yöneltirken herkes uyguladığında amaçlanan değeri azaltabilir; kuramın yapısı sınanmalıdır.
Herkes sevdiği kişiye sınırsız öncelik verince acil serviste ihtiyaca göre sıra kurulamaz.
Yakın ilişkilere özel değer vermek otomatik olarak yanlış değildir.
İlkenin istisna, kurum ve tarafsız ölçüyle birlikte nasıl çalıştığını sınamak gerekir.
İKİNCİ KISIM · ZAMAN
Şimdiki ben neden ayrıcalıklı?
Salt bugün olduğu için şimdiki arzuyu gelecekteki daha büyük iyiliğin önüne koymak gerekçesiz zaman tarafgirliği olabilir.
Diş tedavisini ertelemek bugün korkuyu azaltır ama gelecek ay daha büyük ağrı ve maliyet getirir.
Belirsiz gelecek ve acil ihtiyaç bazen bugüne gerçek ağırlık verir.
Ertelemede zaman önyargısı ile makul belirsizlik payını birbirinden ayırmak gerekir.
İKİNCİ KISIM · TUHAF TERCİH
Gelecek Salı kayıtsızlığı
Bir kişinin yalnız Salı günü yaşayacağı acıyı önemsememesi, tercihin kendisinin her zaman iyi bir neden olmadığını gösteren düşünce deneyidir.
Kişi pazartesi ve çarşamba bir iğneden kaçarken salı on kat acıya aldırmaz.
Gerçek insanların tutarsız tercihi klinik veya kültürel neden taşıyabilir.
Bir seçimin arkasındaki nedenin olayla ilgili mi yoksa rastgele tarih etiketi mi olduğunu sormak gerekir.
İKİNCİ KISIM · YÖN
Geçmiş ve gelecek acı asimetrisi
İnsanlar aynı acı geçmişte kaldıysa rahatlar, gelecekteyse korkar; zaman yönü değer ve kaygıyı değiştirir.
Dişçinin on saatlik işlemi dün mü bitti, bir saatlik işlem yarın mı diye sorulunca kişi geçmişteki uzun acıyı tercih edebilir.
Duygusal asimetri ahlaki olarak bütün gelecek tercihlerini belirlemek zorunda değildir.
Bir kaygıda olayın büyüklüğüyle henüz yaşanmamış olmasının ek ağırlığını ayırmak gerekir.
ÜÇÜNCÜ KISIM · ÖZDEŞLİK
Kişi aynı beden midir?
Beden sürekliliği günlük kimlik için güçlü ölçü olsa da beyin aktarımı ve kopyalama düşünce deneyleri tek başına yeterli olup olmadığını sınar.
Kalbiniz değişince aynı kişi sayılırsınız; peki bütün beyin işleviniz başka bedene aktarılsa ne olur?
Bilimkurgu olasılığı gerçek tıbbi vakayla aynı kanıt gücüne sahip değildir.
Kimlik tartışmasında biyolojik, hukuki, psikolojik ve ilişkisel ölçüleri ayrı tutmak gerekir.
ÜÇÜNCÜ KISIM · HAFIZA VE NİYET
Psikolojik süreklilik
Parfit anı, niyet, karakter ve düşünce bağlarının doğru tür nedenlerle birbirini sürdürmesini kişisel devamlılığın merkezine alır.
Bugünkü kararınız dünkü planı hatırlar ve yarınki eylemi doğurursa zaman içindeki zincir güçlenir.
Hatıralar yanılabilir ve başkalarının tanıklığı kimliği destekler.
Büyük yaşam kararında geçmiş istek, bugünkü değer ve geleceğe bırakılan niyeti birbirine bağlamak gerekir.
ÜÇÜNCÜ KISIM · DERECE
Bağlılık ile süreklilik farkı
Psikolojik bağlılık doğrudan güçlü bağları, süreklilik ise örtüşen bağ zincirini anlatır; benlik ya hep ya hiç olmayan derece yapısı kazanır.
Seksen yaşındaki kişi çocukluğunun çoğunu hatırlamaz ama aradaki her dönem komşu döneme anı ve alışkanlıkla bağlıdır.
Dereceli bağ hukuki kimliği her olayda dereceli yapmayı gerektirmez.
Uzun vadeli hedefi her yıl küçük hatırlatıcı ve ilişki zinciriyle yenilemek gelecekteki benle bağı güçlendirebilir.
ÜÇÜNCÜ KISIM · DÜŞÜNCE DENEYİ
Işınlanma: Kopya siz misiniz?
Kusursuz psikolojik ve bedensel kopya başka yerde oluştuğunda hayatta kalma ile sayısal özdeşliğin ayrılabileceğini gösterir.
Mars'taki kopya bütün anılarınızı anlatır ama Dünya'daki beden de birkaç dakika yaşamaya devam ederse iki kişi birden tek siz olamaz.
Bu teknoloji yoktur; deney kavramı gerer, gelecek öngörüsü değildir.
Bir düşünce deneyinde hangi sezginin değiştiğini ve gerçek hayata hangi ölçüde taşınabileceğini belirtmek gerekir.
ÜÇÜNCÜ KISIM · DALLANMA
Bölünme: Bir kişi iki devamcı
Beynin iki yarısının iki bedene aktarılması varsayımında her yeni kişi eski hayatla güçlü bağ taşır ama birbirleriyle aynı değildir.
İki devamcı annenizin anısını, borcunuzu ve yarım kitabınızı eşit doğrulukla sahiplenir.
Dallanma tıbbi bölünmüş beyin vakalarının basit açıklaması değildir.
Kimliğin tek cevap vermediği yerde bakım, sorumluluk ve beklentiyi hangi ilişkilerin taşıdığını sormak gerekir.
ÜÇÜNCÜ KISIM · R İLİŞKİSİ
Önemli olan özdeşlik olmayabilir
Parfit hayatta kalmada gerçekten değer verdiğimiz şeyin tek ve değişmez benlik değil, uygun nedenli psikolojik bağlılık ve süreklilik olabileceğini savunur.
Nehir aynı suyu tutmaz ama akış, kıyı ve yön sürekliliği nedeniyle aynı adla yaşar.
Kişiyi nehre benzetmek sevgi, beden ve toplumsal tanınmanın bütününü açıklamaz.
Gelecek ben için fedakârlığı mistik özden değil somut anı, proje ve ilişki bağından kurmak mümkündür.
ÜÇÜNCÜ KISIM · BAŞKALARI
Benlik hafiflerse ahlak genişler mi?
Kendimizle gelecek ben arasındaki bağ dereceliyse, kendimiz ile başkaları arasındaki duvar da sandığımız kadar mutlak görünmeyebilir.
Yıllar sonraki yabancılaşmış kendinize para bırakmakla bugün yakındaki yabancıya yardım etmek arasındaki psikolojik mesafe karşılaştırılır.
Benliğin hafiflemesi otomatik özveri üretmez ve kişisel sınırlar önemlidir.
Bir kararda 'benim' etiketinden önce acı, ihtiyaç ve bağın gerçek ağırlığını düşünmek gerekir.
DÖRDÜNCÜ KISIM · GELECEK KUŞAK
Kimliksiz zarar: Doğmayan kişi sorunu
Bir politika gelecekte başka kişilerin doğmasına yol açıyorsa kötü koşuldan etkilenen kişi daha iyi alternatifte hiç var olmayacak olabilir; zarar dili zorlaşır.
Kirli enerji politikası yüz yıl sonraki nüfusu değiştirir; doğan kişi hayatını yaşamaya değer bulsa da daha temiz dünya seçilmeliydi deriz.
Kimsenin tek tek daha kötü olmaması politikanın adil olduğu anlamına gelmeyebilir.
Gelecek kararında kişi karşılaştırması yanında hak, eşik ve ortak dünya ölçülerini kullanmak gerekir.
DÖRDÜNCÜ KISIM · TOPLAM İYİLİK
İğrenç sonuç ve nüfus etiği
Toplam mutluluğu yalnız toplarsak çok kalabalık ama herkesin hayatı zar zor iyi olan dünya, az nüfuslu çok iyi hayattan üstün çıkabilir.
On kişinin çok zengin yaşamına karşı milyarlarca kişinin tek bir küçük olumlu deneyimi toplamda daha büyük sayı verir.
Düşünce deneyi gerçek nüfus politikasının tüm değerlerini içermez.
Toplam, ortalama, hak, eşitlik ve asgari yaşam kalitesini aynı karar tablosunda tutmak gerekir.
SON DURAKLAR · SINIR
Kitabın kolay yanlış anlaşılacağı yer
Parfit 'insanlar yoktur' veya kişisel kimlik önemsizdir demez. Kesin, bölünmez bir öz aramanın gereksiz olabileceğini; önemli ilişkilerin anı, niyet, beden ve bağ üzerinden korunabildiğini savunur.
Yarınki siz bugünkünden biraz farklı diye borcunuzu yok sayamazsınız. Dereceli psikolojik bağ, hukuk ve verilen söz gibi toplumsal sorumlulukları ortadan kaldırmaz.
Kişiler Üzerine için doğru okuma, güçlü cümleyi tek başına taşımak yerine onu destekleyen örneği ve sınırını da birlikte hatırlamaktır.
SON DURAKLAR · TARTIŞMA
Kitap hakkında süren tartışma
Eser çağdaş ahlak felsefesi ve kişisel özdeşlik tartışmalarının dönüm noktası oldu; özdeşlik, gelecek kuşak ve nüfus etiği bölümleri geniş literatür doğurdu.
Düşünce deneylerinin gerçek insan ilişkilerini fazla soyutladığı, psikolojik sürekliliğin beden ve toplumu küçümsediği, nüfus sonuçlarının sezgiye aşırı dayandığı eleştirildi.
Kişiler Üzerine bugün hâlâ okunuyorsa bunun nedeni yalnız verdiği cevaplar değil, itirazların bile çevresinde dönmeye devam ettiği güçlü sorulardır.
SON DURAKLAR · BUGÜN
Bugüne taşınan üç soru
Gelecekteki benle bağımı ne kuruyor? Bir tercih kendi amacını topluca bozuyor mu? Kimseyi tek tek kötüleştirmeden yine de yanlış yapabilir miyiz?
Bugünkü bir kararınızı üç kişiye bölün: bugünkü siz, bir yıl sonraki siz, karardan etkilenen yabancı. Her biri için kazanç, kayıp ve bağ gücünü yazın.
Kişiler Üzerine bu soruların hemen cevaplanmasını beklemez.
SON DURAKLAR · ÖZ
Bir cümlede kitabın özü
Bölünmez bir benlikten vazgeçmek sorumluluğu yok etmez; zaman içindeki psikolojik bağları ve başkalarının iyiliğini daha tarafsız görme imkânı açar.
Akılda tutulacak son görüntü, füme mavi ve gümüş tonlarında tek insan yolunun iki ışıklı devamcıya ayrıldığı, geride anı halkaları ve ileride henüz doğmamış kuşakların ufuk çizgisinin görüldüğü düşünsel bir manzaradır.
Kişiler Üzerine adlı özgün eseri okumak, burada sadeleştirilen yolun ritmini, kanıtlarını ve yazarın kendi sesini görmenin tek yoludur.