Şiddet ve Kutsal

Girard kutsal düzenin şiddeti yalnız yasaklamadığını; topluluğu yok edecek şiddeti seçilmiş, sınırlı ve anlamlandırılmış bir kanala yönelttiğini savunur.

Köy kan davasıyla parçalanmak yerine ortak törende belirli bir kurban sunar ve dökülen kanı sıradan cinayetten farklı adlandırır.

Ritüel tehlikeli gücü tek hedef, zaman ve kurala bağlar; aynı eylem hem korkutucu hem düzen kurucu görünür.

Kutsal ile şiddeti yakınlaştırmak bütün dinleri şiddete indirgemez; bakım, anlam ve barış gelenekleri ayrıca görülmelidir.

Bir kurumun tehlikeli çatışmayı yasaklamak yerine hangi kontrollü kanala yönelttiğini araştırın. Kutsalın çift yüzü, şiddeti dışlamakla onu sınırlı biçimde kullanma arasındaki gerilimi taşır.

Yakınını öldürülen kişi karşılık vermeyi adalet sayar; karşı taraf da aynı nedenle karşılık verdiğinde şiddetin iç mantığı onu durduracak tarafsız bir sınır üretmez.

Bir aile 'ilk onlar vurdu' der, öteki daha eski yarayı gösterir; her darbe öncekinin cezası ve sonrakinin nedeni olur.

Karşılıklılık tarafları birbirine benzetir, yeni borç üretir ve bütün topluluğu çatışmaya çekebilir.

Hukuk her zaman tarafsız değildir; yine de kanıt, süre ve meşru yaptırım öç döngüsünü kişisel karşılıktan ayırabilir.

Bir çatışmada yalnız son darbeyi değil her tarafın başlangıç saydığı farklı anı yazın. Öçte herkes kendisini son cevap saydığı için zincirin içinde tarafsız son nokta oluşmaz.

Kurban töreni topluluk üyelerine yönelmiş şiddeti, hem topluluğa benzeyen hem güvenli biçimde dışarıda tutulabilen başka bir canlıya aktarır.

İçerideki iki grubun savaşı yerine ortakça sahiplenilen hayvan kurban edilir; birbirine dönük öfke aynı hedefte birleşir.

İkame benzerlik sayesinde duyguyu taşır, farklılık sayesinde yeni öç zincirini engeller.

Kurbanın gerçekten çatışmayı çözdüğü ve toplumların bu nedenle ritüel kurduğu iddiası tarihsel olarak her yerde gösterilemez.

Bir grupta asıl karar verici yerine kolay eleştirilen aracı kişinin bedel ödediği bir örneği bulun. İkame mekanizmasının gücü hem benzerlik hem karşılık veremeyecek kadar fark gerektirmesidir.

Kurban kanı tören içinde arındırıcı, sınır dışında kirletici olabilir; kutsal hem iyileştiren hem yaklaşılması tehlikeli çift değer taşır.

Cerrahın elindeki kesici araç ameliyathanede kurtarıcı, kontrolsüz sokakta tehdit sayılır; bağlam aynı gücün anlamını değiştirir.

Yasak ve ritüel tehlikeli nesnenin nerede, kim tarafından ve hangi amaçla kullanılacağını ayırır.

Tıbbi örnek kutsalın gerçek deneyimini tam açıklamaz; yalnız bağlama göre çift değeri hatırlatır.

Kesin iyi veya kötü dediğiniz bir gücün hangi koşulda ters etki ürettiğini sorun. Saflık dili tehlikeyi yönetebilir veya seçilen insanları sürekli kirli ilan edebilir.

Ritüel ikame inandırıcılığını kaybettiğinde veya kurban ile yasak sınırları karıştığında şiddeti düzenleyen farklar çözülür; herkes herkesin rakibi olur.

Törende seçilen kurban topluluk üyesinden ayırt edilemez hale gelir, her grup ötekini kirli sayar ve hakem kalmaz.

Kültürel farklar çatışmayı sınıflandırır; fark çökünce karşılıklı taklit ve suçlama sınırsızlaşır.

Toplumsal fark her zaman barış üretmez; kast ve ırk farkı doğrudan şiddet düzeni kurabilir.

Bir krizde hangi meşru ayrımın kaybolduğunu, hangi haksız ayrımın ise kullanıldığını ayrı değerlendirin. Farkın kaybı kadar haksız farkın sertleşmesi de şiddet ürettiği için model iki yönden sınanmalıdır.

Girard insanın çoğu zaman ne isteyeceğini başka birinin arzusunu görerek öğrendiğini; modelin kolayca rakibe dönüştüğünü söyler.

Kimsenin ilgilenmediği ayakkabı ünlü birinin ayağında görünür görünmez değer kazanır, son çift için alıcılar yarışır.

Model nesneye değer işareti verir, taklit aynı hedefi çoğaltır ve yakınlık arttıkça rakiplik büyür.

İnsan arzusu yalnız taklit değildir; bedensel ihtiyaç, kişisel tarih ve yaratıcı merak da yön verir.

Bugün istediğiniz bir şeyde nesnenin özelliğiyle onu isteyen kişinin etkisini ayrı yazın. Taklit arzunun sosyal öğrenme yanını aydınlatır; bütün ihtiyacı tek nedene dönüştürmemelidir.

Çatışma büyüdükçe taraflar farklılıklarını koruduklarını sanır, fakat birbirlerinin öfke, taktik ve sözlerini taklit ederek ayırt edilemez hale gelir.

İki siyasi grup ötekinin saldırgan dilini gerekçe gösterip aynı dili kullanır; her biri yalnız rakibin saldırısını görür.

Karşılıklı taklit aynalı tırmanış üretir, nesne unutulur ve rakibin varlığı çatışmanın yeni amacı olur.

Tarafların gücü ve verdiği zarar eşit olmayabilir; benzer taktik yapısal eşitlik demek değildir.

Bir tartışmada karşı çıktığınız kişinin hangi davranışını kendinizin tekrar etmeye başladığını gözleyin. Canavar ikizler aynı yöntemi kullanabilir ama eşit silah ve sorumluluğa sahip olmayabilir.

Dağılmış karşılıklı şiddet, krizden sorumlu olduğu düşünülen tek kişiye yöneldiğinde kalabalık bir anda aynı tarafta birleşebilir.

Kuraklık, hastalık ve siyasi kavga içindeki kasaba yabancıyı uğursuz ilan eder; kovulduğunda rastlantısal rahatlama onun suçuna kanıt sayılır.

Ortak suçlama eski rakipleri birleştirir, kurban karşılık veremediği için öç durur ve barış olağanüstü görünür.

Gerçek suç ve hesap verebilirlik de vardır; günah keçisi kavramı her soruşturmayı otomatik haksız ilan etmemelidir.

Bir toplu suçlamada kişinin gerçek eylemiyle grubun ona yüklediği bütün sistem sorunlarını ayırın. Oybirliği hakikat göstergesi değil bazen dağılmış öfkenin tek çıkışa zorlanmasıdır.

Girard Oidipus anlatısında salgınla sarsılan kentin bütün kirini tek krala yüklediğini; kovulan kişinin daha sonra koruyucu güç de kazanabildiğini görür.

Kentte herkes birbirini suçlarken kâhin, soruşturma ve kalabalık tek kişide birleşir; Oidipus gidince düzen döner.

Kurban krizin nedeni sayılır, uzaklaştırılması barışla çakışınca olağanüstü suç ve güç aynı kişide toplanır.

Tragedyanın aile, bilgi ve siyasi iktidar katmanlarını yalnız günah keçisine indirmek metni daraltabilir.

Bir hikâyede karakterin gerçek hatasıyla bütün topluluğun ona yüklediği felaketi ayrı okuyun. Kurbanın hem kirli hem kutsal olması topluluğun barışını ona borçlu hissetmesinden doğar.

Girard mite, kurbana yönelen topluluğun sonradan kurduğu ve kendi şiddetini haklı gösteren anlatı olarak yaklaşır.

Linç edilen yabancı zamanla canavar, ölümü de toplumu kurtaran kutsal olay diye anlatılır; mağdurun sesi hikâyeden silinir.

Barışın ardından neden-sonuç ters çevrilir, kurban suçlu ve güçlü yapılır, kolektif cinayet düzen kurucu mucize olur.

Her mit gerçek tarih kaydı değildir; simgesel ve çok katmanlı anlatıyı tek saklı cinayet şifresine çevirmek kanıt ister.

Bir resmî hikâyede olayı anlatamayan kişinin bakışından eksik cümleyi kurun. Mitin karşısına mağdur tanıklığı konduğunda nedensellik ve masumiyet hikâyesi değişebilir.

Ritüel, geçmişte barış getirdiğine inanılan kurban olayını tehlikeli ayrıntıları sınırlayarak tekrar eder ve topluluğun farklarını yeniler.

Yıllık törende eski düşmanlık oyunla canlandırılır, seçilmiş kurban sunulur ve herkes normal rolüne geri döner.

Tekrar ortak hafıza oluşturur, şiddeti belirli zamana toplar ve sonucu öngörülebilir hale getirir.

Ritüeller dayanışmayı kurban vermeden de üretebilir; Girard'ın birlik açıklaması fazla tek nedenli olabilir.

Bir toplu etkinliğin gerilimi boşaltırken belirli bir kişiyi küçük düşürmeye ihtiyaç duyup duymadığını gözleyin. Ritüel tekrar çatışmayı kontrol edebilir; aşağılanan kişi olmadan da ortaklık kurulabiliyorsa daha güvenlidir.

Dionysos çevresindeki anlatı ve törenler farkların çözülmesi, toplu coşku, şiddet ve yeniden düzen arasındaki tehlikeli geçişi gösterir.

Şenlikte günlük roller kalkar, kalabalık aynı ritimde hareket eder; özgürleşme hissi bir anda hedefe yönelen saldırıya dönüşebilir.

Geçici farksızlaşma bastırılmış gerilimi açar, ritüel sınır geri dönüş yolu sağlar veya kriz kontrolden çıkar.

Toplu coşku mutlaka şiddet değildir; müzik, yas ve festival barışçıl birlik de yaratır.

Bir kalabalık deneyiminde bireyin hayır deme ve güvenle ayrılma imkânını ölçün. Coşkunun etik ölçüsü birliği ne kadar güçlü hissettirdiği değil bireyin sınırını koruyup korumadığıdır.

Girard Freud'un Oidipus karmaşasında baba-oğul rekabetini yakaladığını, fakat çocuğun arzuyu babayı model alarak öğrendiği taklitçi bağı yeterince açıklamadığını savunur.

Çocuk yalnız babayı ortadan kaldırmak istediği için değil, onun değer verdiği şeye onun bakışıyla değer vermeyi öğrendiği için rakip olur.

Hayranlık hedefi gösterir, ortak hedef model ile öğrenciyi çatıştırır ve yasak arzuyu daha da görünür yapar.

Aile ilişkisini tek taklit yasasına indirmek bakım, gelişim ve cinsiyet çeşitliliğini küçümseyebilir.

Bir rekabette rakibinizin aynı zamanda size hedefi öğreten kişi olup olmadığını düşünün. Model-rakip bağı hayranlığın neden kolayca düşmanlığa döndüğünü açıklar.

Freud'un ilkel kardeşlerin babayı öldürüp suçlulukla yasak ve totem kurması öyküsü, kolektif şiddetin kuruma dönüşmesi bakımından Girard'a yaklaşır.

Kardeşler ortak rakibi ortadan kaldırınca yeniden kavga etmemek için aynı eylemi yasaklar ve kurban töreniyle hatırlar.

Şiddet sonrası barış, yasa ve kutsal hafıza üretir; olay simgesel tekrar içinde saklanır.

Freud'un tarih öncesi öyküsü de Girard'ın modeli de doğrudan tarih kanıtından çok kuramsal yeniden kurmadır.

Etkileyici bir köken hikâyesinde gözlenen veriyle açıklayıcı varsayımı farklı işaretleyin. Kurucu cinayet anlatısı güçlü varsayımdır; varsayım ile belgelenmiş olay aynı değildir.

Girard akrabalık ve evlilik değişimini yalnız simgesel yapı olarak değil, aynı kişiye yönelen erkek rekabetini önleyen kurban ve yasak düzeniyle ilişkilendirir.

Yakın grup içinde aynı eş için çatışma yerine dış evlilik ve karşılıklı değişim, bağ ile farkı birlikte kurar.

Yasak rakip hedefi ayırır, değişim gruplar arasında borç ve ittifak üretir, şiddet ihtimali düşebilir.

Kadınları değiş tokuş nesnesi gibi anlatan model onların özne ve karar gücünü siler; feminist eleştiri burada zorunludur.

Bir akrabalık kuralını yalnız erkekler arası düzen açısından değil kadınların söz ve özgürlüğü açısından da okuyun. Akrabalık açıklaması kadınların kararını dışarıda bırakırsa düzenlediği şiddetin bir bölümünü yeniden üretir.

Girard ölüm, tanrı, atalar, yasaklar ve farklı törenlerin kurban ikamesi çevresinde ortak mekanizma taşıdığını öne sürer.

Cenaze, taç giyme ve arınma töreninde kriz, seçilmiş kişi, sınır ve yeniden birlik benzer biçimde görünür.

Model dağınık örneklerde tekrar eden şiddet-yönlendirme-düzen örüntüsünü birleştirir.

Tek anahtar geniş karşılaştırma sağlar ama tarihsel fark, ekonomik güç ve barışçıl ritüeli gereğinden fazla sıkıştırabilir.

Bir kavram çok farklı olayı açıkladığında, açıklayamadığı ilk karşı örneği özellikle arayın. Birleştirici teori karşı örnekle yaşayabiliyorsa mercek, her şeyi yutuyorsa dogma olur.