Biz Hiç Modern Olmadık

Latour çağdaş sorunların doğa, toplum, siyaset ve teknik diye temiz kutulara ayrılamayan melezler olduğunu söyler.

Bir salgında virüs yapısı, laboratuvar testi, hastane kapasitesi, işyeri kuralı ve aile bakımı tek olayda birleşir.

İnsan ve insan-olmayan öğeler birbirini etkileyen ağ kurar; yalnız bir kutuya bakmak neden zincirini koparır.

Melez demek bütün ayrımlar anlamsızdır demek değildir; görev, ayrımın nerede ve nasıl üretildiğini göstermektir.

Bir haberde bilim, hukuk, para ve nesnenin aynı cümleye girdiği bağlantıları işaretleyin. Melezlerin çoğalması modern kurumların başarısızlığı kadar üretken gücünün de sonucudur.

Modern eleştiri karmaşık düğümü doğa ve toplum diye keser; Latour kesilen iplerin pratikte nasıl bağlı olduğunu yeniden izlemeyi önerir.

Kirli nehir kimyasal madde kadar fabrika ruhsatı, ölçüm standardı, iş ve balıkçı geçimi meselesidir.

Nedeni yalnız moleküle veya yalnız iktidara indirgemek farklı etkilerin birbirine aktardığı gücü kaçırır.

Her bağlantı eşit ağırlıkta değildir; kanıt hangi halkanın sonucu ne ölçüde değiştirdiğini göstermelidir.

Bir çevre sorununda en az bir nesne, kurum, uzman ve etkilenen topluluğu aynı haritaya koyun. Düğümü yeniden bağlamak uzmanlıkları eritmez, aralarındaki sorumluluk geçişini kayda alır.

Latour doğal gerçekçilik, toplumsal inşacılık ve dil çözümlemesinin birbirinden kopuk kullanıldığında her sorunu istenen kutuda eritmesini eleştirir.

Bilim insanı madde belirler, sosyolog çıkar belirler, dil eleştirmeni yalnız söylem vardır der; boru yine akıtmaya devam eder.

Her yaklaşım kendi alanında güçlü olur, aralarındaki geçiş görünmez kaldığında ortak olay açıklanamaz.

Disiplin uzmanlığı gereksiz değildir; çeviri noktalarında işbirliği gerekir.

Bir iddiayı madde, kurum ve anlatı düzeyinde üç kez sınayıp nerede birleştiğini bulun. Üçlü eleştirinin krizi her yaklaşımın ötekini yalnız araç olarak kullanıp kendi alanını sorgulamamasıdır.

Latour modernliği yalnız dönem değil, doğa ile toplumu ayıran ve aralarındaki karışımı resmen inkâr eden bir anayasa olarak tanımlar.

Laboratuvar gerçeği saf doğaya, parlamento kararı saf topluma ait sayılır; cihaz ve uzman ağı iki tarafta da görünmez kalır.

Resmî ayrım bilimsel otorite ve siyasi özgürlüğü ayrı güvenceye alırken arka planda melez üretimini hızlandırır.

Anayasa gerçek hukuk metni değildir; modern söylem ve kurumları karşılaştırmak için kullanılan kavramsal modeldir.

Bir kurumun hangi kararı teknik zorunluluk, hangisini siyasi tercih diye ayırdığını sorun. Modern anayasa pratik etkisi olan fakat hiçbir yerde tam yazılmamış bir temsil sözleşmesidir.

Latour deneysel bilim Boyle ile egemen siyaset Hobbes'un aynı dönemde olgu ve vatandaş temsilinin iki ayrı düzenini kurduğunu anlatır.

Vakum pompası önünde tanıklar doğa olgusuna, meclis önünde yurttaşlar ortak iradeye temsil edilir.

Cihaz doğa adına, egemen toplum adına konuşur; iki temsil sistemi birbirine karışmıyormuş gibi meşruiyet kazanır.

Tarih iki kişiye indirgenemez; sahne modern ayrımın kuruluşunu yoğunlaştıran örnektir.

Bir uzman kuruluyla seçilmiş kurulun temsil ettiği varlıkları ve kanıt türlerini karşılaştırın. Boyle-Hobbes sahnesi olgu ile iktidarın ayrı doğmadığını, ayrı kurumlarda birlikte kurulduğunu gösterir.

Modern pratik bir yandan insan ile nesneyi ayırır, öte yandan aralarında sürekli yeni ağlar kurar.

Akıllı sayaç teknik cihaz diye sunulur; fiyat, ev alışkanlığı ve enerji politikasıyla kullanıcıyı yeniden biçimlendirir.

Arındırma kutuları temizler, çeviri melezleri çoğaltır; her biri diğerinin işini gizleyerek büyür.

Her yeni bağ baskı değildir; ağlar bilgi, rahatlık ve kolektif çözüm de üretebilir.

Bir teknolojide resmî amaçla fiilî toplumsal dönüşümü ayrı yazın. Çeviri görünür olduğunda cihazın taşıdığı siyaset ve siyasetin dayandığı madde birlikte tartışılabilir.

Modern anayasa doğayı bizden bağımsız sağlam gerçek, toplumu ise yurttaşların yaptığı değişebilir düzen olarak güvenceye alır.

İklim yasası değiştirilebilir, iklim fiziği değiştirilemez denir; ölçüm ağı ve ekonomik altyapı aradaki bağlantıda kalır.

İki güvence hem bilimsel kesinlik hem siyasi özgürlük sağlar; melezlerin sorumluluğu belirsizleşir.

Doğanın bağımsız direnci ile bilginin kurumsal üretimini aynı anda kabul etmek mümkündür.

Bir olguda değiştirilemez fizik sınırıyla değiştirilebilir teknik ve siyasi seçimi ayırın. Güvencelerin sağladığı yarar korunurken aradaki melez sonuç için yeni hesap verme yolları gerekir.

Modern düzende Tanrı kamusal açıklamadan çekilmiş görünür, fakat doğa ve ahlak düzeninin son garantisi olarak geride tutulabilir.

Bilim dünyayı açıklar, siyaset karar verir; tartışma çıkınca doğal düzen veya evrensel ahlak sessiz son hakem gibi çağrılır.

Aşkın dayanak hem doğa hem toplumun sınırını sabitlerken kendisi tartışma dışında kalır.

Bu şema dinlerin tüm modern kamusal rollerini açıklamaz; Latour anayasal işlevi vurgular.

Bir tartışmada açıkça konuşulmayan son garantinin ne olduğunu sorun. Üstü çizili hakem kamusal tartışmanın hangi son dayanakta durduğunu sorgulatır.

Modern anlatı geçmişi geride kalmış karanlık, bugünü keskin kırılma ve geleceği arınmış ilerleme olarak dizer.

Yeni makine tanıtılırken eski bakım bilgisi hurafe, mevcut zarar geçiş bedeli, gelecek kaçınılmaz kurtuluş diye sunulur.

Devrimci zaman melez geçmiş bağlarını kesilmiş gösterir; yeninin eski altyapıya dayandığını unutturur.

Gerçek teknik ve siyasi kırılmalar vardır; eleştiri her yeniliği aynı eski şey saymaz.

Bir yenilik reklamında geçmişin nasıl küçültüldüğünü ve hangi eski sisteme hâlâ dayandığını görün. İlerleme takvimi geçmişte kalan insanların ve nesnelerin bugün hâlâ çalışan katkısını silebilir.

Doğa-toplum ayrımı resmen güçlendikçe karışım denetlenmeyen arka alanda daha hızlı büyüyebilir.

Kimya saf bilim, fabrika özel ekonomi sayılır; yıllar sonra iklim ve sağlık krizi ikisinin ortak ürünü olarak geri döner.

Sorumluluk kutular arasında bölündüğü için melez sonuç kimsenin tam işi olmaz.

Karmaşık sonuç yalnız inkârdan doğmaz; ölçek, enerji ve piyasa teşviki gibi somut süreçler gösterilmelidir.

Bir krizde hiçbir kurumun sahiplenmediği bağlantıyı bulun. Arındırma sorumluluğu bölerken melez üretim şirket ve devlet sınırlarını kolayca aşar.

Latour postmodern eleştirinin büyük ilerleme anlatısına güvenmemesine rağmen aynı doğa-toplum-dil ayrımını karamsar biçimde sürdürdüğünü savunur.

Modern kesin gerçek der, postmodern yalnız anlatı der; ikisi de cihaz, madde ve kurumun ortak çalışmasını izlemez.

İnanç tersine çevrilir ama anayasa değişmez; eleştiri ilişki kurmak yerine her dayanağı şüpheye alır.

Postmodern düşüncenin çeşitliliği bu kısa portreden daha zengindir ve bazı yaklaşımlar maddi ilişkileri güçlü inceler.

Bir kuşkucu eleştirinin somut alternatif bağlantı gösterip göstermediğini sorun. Sürekli kuşku ortak olgu kurma emeğini imkânsızlaştırdığında eleştiri kendi siyasetini tüketir.

Batılı antropoloji başka toplumlarda doğa, din ve siyaseti birlikte incelerken kendi toplumunu bilim ve toplum diye ayırır; Latour aynı merceği eve çevirmeyi ister.

Araştırmacı köyün yağmur törenini kozmoloji ve iktidarla açıklar, kendi hava tahminini yalnız nötr bilim sayar.

Asimetrik bakış modernleri açıklayan değil açıklamanın ölçüsü yapan ayrıcalık kurar.

Simetri doğru ve yanlış iddiaları eşitlemek değildir; her ikisinin nasıl ağ kurduğunu aynı dikkatle incelemektir.

Kendi kurumunuza dışarıdaki bir kültürü inceler gibi nesne, ritüel ve otorite soruları sorun. Simetri açıklama yönteminde eşit dikkat, sonuç değerlendirmesinde ise kanıta sadakat ister.

Kültürler çoktur ama doğa tektir diyen görecilik, modern bilimin doğa temsilini sessiz ortak ölçü olarak korur.

Toplumların gökyüzü inancı farklı denir, gerçek gökyüzü yalnız bizim laboratuvarımıza bırakılır.

Çoğul kültür kabulü doğa üretim ağındaki tarih ve araç farkını tartışma dışına iter.

Fiziksel dünyanın direnci gerçektir; soru ona erişimin cihaz ve kurumdan bağımsız olup olmadığıdır.

Bir evrensel bilgi iddiasında yerel cihaz, eğitim ve finans altyapısını görünür kılın. Görecilik modern doğayı kültür dışı bırakırsa kendi ayrıcalığını fark etmeden sürdürür.

Mikrop, kapı yayı, hız tümseği ve belge insan niyeti taşımasa da eylemin yönünü değiştirerek ağda aktör rolü oynar.

Hız sınırı levhası ikna etmeyebilir; tümsek otomobilin gövdesine fiziksel komut verir.

İnsan amacı nesneye devredilir, nesnenin maddi direnci davranışı yeniden dağıtır.

Nesneye eyleyicilik vermek ona ahlaki suç ve bilinç yüklemek değildir.

Bir kuralın insandan nesneye hangi hareket olarak devredildiğini bulun. İnsan-olmayan eyleyicilik niyet değil, başka türlü gerçekleşmeyecek bir fark üretme kapasitesidir.

Latour yeni düzende insanlar kadar nehir, virüs, iklim ve teknik ağların etkilerinin de uygun sözcülerle ortak karara taşınmasını önerir.

Baraj toplantısında mühendis ve yatırımcı yanında balık göçü verisi, köylü deneyimi ve nehir ekolojisi kararın parçası olur.

İnsan olmayan doğrudan konuşmaz; ölçüm, uzman ve etkilenen topluluk aracılığıyla temsil edilir, temsil tartışmaya açık tutulur.

Her uzman doğanın tek sözcüsü değildir; veri belirsizliği ve çıkar çatışması açıkça görünmelidir.

Bir kamu kararında masada olmayan ama sonucu taşıyan insan ve insan-olmayanları listeleyin. Parlamento modeli temsilcilerin konuşmasını çoğaltır ve hiçbir sözcünün son söz sahibi olmamasını ister.

Nonmodern tutum bilimi ve demokrasiyi reddetmek değil, melezleri inkâr etmeyen daha dürüst bir temsil düzeni kurmaktır.

Şehir iklim planını yalnız uzman raporu veya halk tercihi diye bölmek yerine altyapı, veri, mahalle ve gelecek kuşağı birlikte tartışır.

Arındırma yavaşlar, bağlantı kayıt altına alınır; ortak dünya hazır değil müzakere edilen bileşim olur.

Müzakere her olguyu oylamaya açmaz; maddi direnç ve iyi kanıt siyasi tercih kadar ciddiye alınır.

Bir sorunu doğa mı toplum mu diye sormak yerine hangi ortak dünyanın kurulduğunu sorun. Nonmodernlik geçmişe dönüş değil, bugünün zaten melez olan pratiğine uygun kurum kurma teklifidir.