Dil ve Zihin

Dil yalnız iletişim aracı değil insan zihninin hangi yapıları kurabildiğini gösteren özel araştırma alanıdır.

Teleskop uzak yıldızı, dilbilgisi görünmeyen zihinsel düzeni dolaylı olarak gösterir.

Kavramın sınırı özellikle önemlidir: dilin zihne açtığı pencere bazı olaylarda merkezdeyken bazılarında yalnız küçük bir etkendir. Ölçüyü bağlam belirler.

Yine de dilin zihne açtığı pencere içindeki güç, korku, umut veya alışkanlık ilişkisini yeni araçların içinde yeniden arayın.

Rasyonalist gelenek insanın sınırlı araçlarla yeni ve duruma uygun sınırsız ifadeler üretmesini mekanik tepkiyle açıklanamaz buldu.

Papağan kalıbı tekrarlar; çocuk 'mor fil buzdolabında şarkı söylüyor' gibi hiç öğretilmemiş cümleyi anlayabilir.

descartes ve yaratıcı dil konusunda belirsizlik payını korumak, fikri zayıflatmak değil dürüstleştirmektir.

Kendinize şu küçük deneyi verin: descartes ve yaratıcı dil etkisini azaltan tek bir kural değişse insanların davranışı nasıl farklılaşırdı?

Dil öğrenimini ödül, ceza ve taklit zinciriyle açıklamak çocukların duymadığı yapıları üretmesini ve hataların düzenliliğini açıklamakta yetersiz kalır.

Çocuk 'geldim' örneğini taklit etse bile 'yaptım' kuralını yeni fiile uygular; yalnız kaydı çalmaz.

davranışçılığa itiraz en verimli biçimde, neyi açıkladığı kadar neyi açıklamadığı da söylenince anlaşılır.

Bugün benzer bir durumla karşılaştığınızda, önce davranışçılığa itiraz fikrinin hangi somut ayrıntıda göründüğünü ve kimin hayatını değiştirdiğini sorun.

Edinç konuşurun dil sistemi hakkındaki örtük bilgisi, edim ise yorgunluk, bellek ve dikkat altında bu bilgiyi gerçek konuşmada kullanmasıdır.

İyi piyanist sahnede heyecandan yanlış nota basınca müzik bilgisini bütünüyle kaybetmiş olmaz.

Kitap okuru etkileyici sonuçlara hızla götürür; yine de edinç ve edim için kanıt, yorum ve değer yargısını ayrı ayrı tutmak gerekir.

Bir seçim yaparken edinç ve edim fikrinin size hangi görünmez varsayımı fark ettirdiğini tek cümleyle yazın.

Çocuğa ulaşan konuşma eksik ve dağınık olsa da çocuk hangi cümlelerin mümkün olduğunu ayrıntılı biçimde öğrenir; girdi tek başına açık ders kitabı değildir.

Kimse çocuğa yapmaması gereken bütün dil hatalarının listesini vermez, yine de birçok tuhaf yapıyı kendiliğinden reddeder.

uyaran yoksulluğu konusunda belirsizlik payını korumak, fikri zayıflatmak değil dürüstleştirmektir.

Kendinize şu küçük deneyi verin: uyaran yoksulluğu etkisini azaltan tek bir kural değişse insanların davranışı nasıl farklılaşırdı?

İnsan beyninin olası dil yapıları hakkında başlangıç kısıtları taşıdığı varsayımı, hızlı ve benzer edinimi açıklamayı amaçlar.

Çilingir her şekle dönüşen balmumu değil belirli anahtar ailelerini tanıyacak hassas düzenek kullanır.

Koşullar, kurumlar ve insanların tepkileri değiştiğinde evrensel dilbilgisi bambaşka sonuçlar verebilir.

Bir kurumun açıklamasını dinlerken evrensel dilbilgisi açısından söylenen amaç ile ortaya çıkan gerçek sonucu karşılaştırın.

Dilbilgisi yalnız doğru cümleleri listelemez; sonlu ilke ve işlemlerle sınırsız yapıyı üreten sistemi tarif etmeye çalışır.

Birkaç lego bağlantı kuralı sayısız farklı ev kurabilir; evlerin listesinden daha açıklayıcı olan yapım düzenidir.

Kitap okuru etkileyici sonuçlara hızla götürür; yine de üretici dilbilgisi için kanıt, yorum ve değer yargısını ayrı ayrı tutmak gerekir. Bu sınır, kitabı değersizleştirmez.

Bir seçim yaparken üretici dilbilgisi fikrinin size hangi görünmez varsayımı fark ettirdiğini tek cümleyle yazın.

Farklı görünen cümleler benzer temel ilişkiler taşıyabilir, benzer kelime dizileri ise farklı anlam yapısına sahip olabilir.

‘Ali kapıyı açtı’ ile ‘Kapı Ali tarafından açıldı’ yüzeyde farklı, roller bakımından yakındır.

derin ilişki ve yüzey biçimi benzerliği kadar dönemler arasındaki farkları da hesaba kattığımızda gerçek bir düşünme aracına dönüşür.

Bir tartışmada derin ilişki ve yüzey biçimi kavramını karşı tarafa yapıştırmadan önce kendi davranışınızda aynı mekanizmanın daha küçük bir örneğini bulun.

Soru, edilgen veya yan cümle gibi biçimler arasında sistemli ilişkiler kuran işlemler, konuşurun görünmeyen bilgisinin parçasıdır.

‘Ayşe geldi’ cümlesinden ‘Ayşe geldi mi?’ üretmek kelimeleri rastgele karıştırmak değil düzenli dönüşümdür.

Kitap okuru etkileyici sonuçlara hızla götürür; yine de dönüşümler için kanıt, yorum ve değer yargısını ayrı ayrı tutmak gerekir.

Bir seçim yaparken dönüşümler fikrinin size hangi görünmez varsayımı fark ettirdiğini tek cümleyle yazın.

Ses dizisi ile anlam arasında doğrudan kelime sözlüğünden daha zengin yapısal aracılık vardır; cümlenin kuruluşu kimin ne yaptığını belirler.

‘Köpek adamı ısırdı’ ile ‘Adam köpeği ısırdı’ aynı kelimeleri taşır ama yapı rolleri ters çevirir.

Koşullar, kurumlar ve insanların tepkileri değiştiğinde biçim ile anlam bambaşka sonuçlar verebilir.

Bir kurumun açıklamasını dinlerken biçim ile anlam açısından söylenen amaç ile ortaya çıkan gerçek sonucu karşılaştırın.

Dilbilgisi mümkün biçimi açıklar, fakat kişinin hangi durumda ne söyleyeceğini niyet, bilgi ve toplumsal bağlam belirler.

‘Pencere açık’ cümlesi hava bilgisi, rica veya sitem olabilir; yapı tek başına konuşma amacını bitirmez.

Kitap okuru etkileyici sonuçlara hızla götürür; yine de dil kullanımı kurallardan fazladır için kanıt, yorum ve değer yargısını ayrı ayrı tutmak gerekir.

Bir seçim yaparken dil kullanımı kurallardan fazladır fikrinin size hangi görünmez varsayımı fark ettirdiğini tek cümleyle yazın.

Chomsky dili dışarıdaki ortak cümle yığını yerine bireyin zihnindeki üretici sistem olarak ele alır; toplumsal dil başka bir inceleme düzeyidir.

Kütüphanedeki bütün Türkçe kitaplar bir çocuğun Türkçe bilgisinin kendisi değildir.

Kavramın sınırı özellikle önemlidir: i̇ç dil ve dış dil bazı olaylarda merkezdeyken bazılarında yalnız küçük bir etkendir. Ölçüyü bağlam belirler.

Yine de i̇ç dil ve dış dil içindeki güç, korku, umut veya alışkanlık ilişkisini yeni araçların içinde yeniden arayın.

Dil kapasitesi kültürel ürün olsa da onu mümkün kılan beyin sistemi insan biyolojisinin parçasıdır.

Kuş şarkısı çevreden öğrenilebilir, fakat her hayvan aynı eğitimle aynı ses sistemini kuramaz.

biyodilbilim fikrini kullanırken benzetmenin nerede bittiğini ayrıca görmek gerekir.

Sosyal medyada kesin bir hüküm gördüğünüzde biyodilbilim için hangi kanıtın eksik olduğunu sormak, heyecan verici fakat yanlış genellemeyi durdurabilir.

Dil ediniminin çocuklukta daha doğal ve tam olması biyolojik gelişim zamanlamasının önemini düşündürür.

Küçük çocuk aksanı fark etmeden alırken yetişkin yıllarca çalışsa da bazı sesleri zor ayırabilir.

kritik dönem benzerliği kadar dönemler arasındaki farkları da hesaba kattığımızda gerçek bir düşünme aracına dönüşür.

Bir tartışmada kritik dönem kavramını karşı tarafa yapıştırmadan önce kendi davranışınızda aynı mekanizmanın daha küçük bir örneğini bulun.

Dil düşünceyi ifade ve düzenlemede güçlüdür fakat bütün kavrayışı kelimelere indirgemek görsel, duygusal ve pratik zekâyı kaçırır.

Yüzü tanıyıp adını bulamamak, tanıma düşüncesinin kelimeden tamamen aynı olmadığını gösterir.

Koşullar, kurumlar ve insanların tepkileri değiştiğinde dil ve düşünce aynı mı? bambaşka sonuçlar verebilir. Bu sınır, kitabı değersizleştirmez.

Bir kurumun açıklamasını dinlerken dil ve düşünce aynı mı? açısından söylenen amaç ile ortaya çıkan gerçek sonucu karşılaştırın.

Evrensel dilbilgisinin içeriği, doğuştan gelenin ne kadar özel olduğu, kullanım ve toplumsal etkileşimin rolü bugün yoğun biçimde tartışılır.

Çocuğun dili hazır şablondan mı, genel örüntü öğrenmesinden mi, ortak dikkat ve konuşmadan mı kurduğu tek deneyle bitmez.

kuramın açık kalan yerleri bu tonları silmek için değil, görünür kılmak için kullanılmalıdır.

Bir haber okurken kuramın açık kalan yerleri başlığını aklınıza getirin; görünen olayın arkasındaki kuralı, teşviki ve sessiz kalan kişiyi ayrı ayrı arayın.